Opinie

Maak de overheid beter, niet per se kleiner

Beleidsfalen Bij een overheid die veel doet, kan veel misgaan. Juist nu moeten we daar oog voor hebben, schrijft .
Door de toeslagenaffaire gedupeerde ouders op het Plein in Den Haag.
Door de toeslagenaffaire gedupeerde ouders op het Plein in Den Haag. Foto Sem van der Wal/ANP

Onverwacht, toen de coronacrisis net even geluwd leek, werd Tweede Kamerlid Pieter Omtzigt bijna leider van het CDA. Zowat de helft van de toch wat brave CDA-leden koos voor een parlementaire vasthouder, die vooral bekend is om zijn rol in de affaire rond de fraudebestrijding van de Belastingdienst. Die was overijverig, rigide, discriminerend en mogelijk zelfs strafbaar.

Politieke waarnemers zagen de bijna-winst van Omtzigt niet aankomen. Ook voor minister Hugo de Jonge, de gedoodverfde kroonprins en uiteindelijke winnaar van de lijsttrekkersverkiezing, kwam de stevige tegenwind als verrassing. Dat duidt op een blinde vlek in Den Haag voor een probleem waar veel CDA-leden wel zeer gevoelig voor waren: het falen van overheidsdiensten. Blijkbaar vonden veel CDA’ers de kritische houding van Omtzigt aantrekkelijker dan de bestuurlijke ervaring van De Jonge.

Dankzij Omtzigt en anderen is er in de afgelopen jaren veel aandacht geweest voor wat er mis ging bij de Belastingdienst. Ook de ellende in andere kwesties is soms zeer uitvoerig belicht. Maar juist op het moment dat de overheid misschien wel sterker dan ooit eerder in vredestijd ingreep in ons dagelijks leven, tijdens de coronacrisis van de afgelopen maanden, verdween de feilbare overheid als thema van de debatagenda. Ten onrechte.

Onnederlandse proporties

Behalve de affaire bij de Belastingdienst zagen we de laatste jaren het „overheidsfalen van on-Nederlandse proporties”, zoals minister Eric Wiebes (Economische Zaken en Klimaat, VVD) het handelen en nalaten in het Groningse aardbevingdossier noemde. Er zijn de verhalen over de rompslomp bij het CBR voor vooral ouderen die hun rijbewijs moeten verlengen. Over het UWV, of het gebruik van Chroom-6 bij Defensie. En over de stikstofcrisis, en, en, de lijst gaat door.

Dat in al die dossiers alle relevante feiten bekend zijn, valt te betwijfelen. Daarvoor is het te vaak gebeurd dat informatie pas na lang speuren en aandringen van journalisten en Kamerleden boven water kwam. Maar niet alleen de feiten en de toedracht van de ontsporingen zijn van belang, vooral ook de oorzaken van het overheidsfalen.

Helemaal blind was de politiek daar toch niet voor. Kort vóór de coronacrisis Nederland in haar greep kreeg, realiseerde de Tweede Kamer zich dat er een patroon kan zitten in het repeterende falen van de overheid. Er is een commissie voor een parlementair onderzoek ingesteld die, als het goed is, vanaf september openbare verhoren gaat houden. De resultaten van dit onderzoek moeten voor de komende verkiezingen beschikbaar zijn.

ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers nam tijdens de laatste Algemene Beschouwingen al een voorschot op de conclusies. Hij sprak over de invloed van het „neoliberaal denken” waarin de burger tot klant wordt gereduceerd. Dat is een veelgehoorde klacht, die vanaf de SP nu tot het conservatieve deel van de politiek is doorgedrongen. Maar het is er een met weinig precisie. Als de overheid burgers echt als klanten zou behandelen, zoals Segers zei, zouden ze vaker beter af zijn dan nu het geval is. En het is echt geen „neoliberaal denken” als een overheid zo ver wil ingrijpen in het leven van mensen als met de toeslagen gebeurde.

Dubbelzijdigheid

De commissie spreekt over „het verlies van de menselijke maat”. Dat klinkt nobel, maar ook omfloerst, en het is dan ook een term uit de Troonrede. In het algemeen wekt de opzet van het onderzoek niet direct de indruk dat de put van de bodem bereikt gaat worden. Een hindernis is al dat de Kamer ook zichzelf onderzoekt. Hoeveel onmogelijke regelingen komen vanuit de Kamer? Het toeslagenstelsel, waar zoveel mensen in verstrikt zijn geraakt, was een overwinning van de CDA-filosofie, jubelde staatssecretaris Joop Wijn destijds. Het is daarom een beetje onwaarachtig van hetzelfde CDA om er nu afstand van te nemen.

En het was de Kamer, ja, ook Kamerlid Omtzigt, die aandrong op strenge fraudebestrijding, toen er berichten kwamen over migrantenarbeiders die misbruik zouden maken van het stelsel.

De overheid faalt vaak doordat er verschillende zaken verwacht worden. In de toeslagenaffaire is dat erg duidelijk. Aan de ene kant is het idee dat de overheid problemen kan oplossen door geld te herverdelen, tot op de cent nauwkeurig, aan de hand van allerlei criteria; aan de andere kant is er grote vrees voor fraude. De overheid moet tegelijk weldoener en inspecteur zijn. De ene keer zijn politici (en journalisten) verontwaardigd over vermeend misbruik van overheidsgeld, de volgende keer over de hardvochtigheid van strenge ambtenaren. Dan weer is het idee dat de overheid een taak heeft op allerlei gebieden, dan weer wordt bepaald dat het allemaal niet te veel mag kosten. En soms gebeurt dat op hetzelfde moment. Misschien is die dubbelzijdigheid niet te vermijden, maar erken dat dan.

De coronacrisis heeft de urgentie van het onderzoek naar overheidsfalen nog verhoogd. De overheid liet zijn macht zien en gelden, op straat, in de openbare gelegenheden, in de economie.

Aanvankelijk gebeurde dat zonder veel kritiek, van de Kamer of uit andere hoeken. Ondertussen zijn er vragen over (het ontbreken van) de voorbereiding op een pandemie, de verhouding van de top van de regering met de wetenschappelijke adviseurs, de kwaliteit van de adviezen, de juridische onderbouwing van maatregelen en nog veel meer. Als de overheid zo veel doet, kan er ook veel mis gaan. Al voor 1 september moeten de resultaten van een onafhankelijk onderzoek beschikbaar zijn – voor een tweede golf, zo was in juni nog het (optimistische?) idee.

Bij al het klagen over de dienstverlening van de overheid is het makkelijk om een fundamentele vraag uit het oog te verliezen: wat verwachten we van de overheid? De conclusie hoeft zeker niet te zijn: een kleinere overheid. Maar in ieder geval wel: een betere overheid.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.