Opinie

Lange Frans voorziet in een verhaal dat alles verklaart

Zihni Özdil

We hebben het allemaal weleens gehad. U staat aan de bar en een aangeschoten man komt naast u staan en begint te oreren over een samenzwering van de mondiale elite. Terwijl hij aan zijn glas nipt vertelt hij over een privé-eiland van een schimmige miljardair. Daar zijn „kindprostituees”, zegt hij op bezorgde toon. „Met zijn privéjet vliegt hij andere miljardairs ernaartoe.”

Omdat u uw blik probeert af te wenden, denkt hij dat hij meer overtuigingskracht moet inzetten. „Deze waarheid wordt stilgezwegen door de mainstream media!”, slaakt hij uit, „want Bill Clinton en Donald Trump gaan ook naar dat eiland! Zelfs een Britse prins!”

U wimpelt de gekke man aan de bar beleefd af, ook wel geamuseerd dat u een grappig verhaal kunt vertellen aan uw vrienden over een gekke man aan de bar. Maar, hoe onwaarschijnlijk ook, de gekke man die ik hierboven citeer vertelt gewoon de waarheid. Zijn relaas is min of meer een feitelijke beschouwing van de Epstein-affaire.

Deze week is er veel ophef over de laatste podcast van rapper Lange Frans. Hij praat ruim een uur met de doorgedraaide complotdenker Janet Ossebaard. Over onder andere een wereldwijd pedonetwerk, waar ook het Nederlandse koningshuis, premier Mark Rutte en Geert Wilders bij betrokken zijn. Ossebaard en Lange Frans suggereren dat Rutte eigenlijk doodgeschoten moet worden, maar dat hun geweten hen niet toestaat dat zelf te doen. Dat geweten betreft trouwens niet de mens Rutte of het leed dat zijn naasten zou overkomen. Nee, hun geweten gaat over hun eigen comfort: „Je wil niet dat je kinderen je moeten opzoeken in de gevangenis.”

Gestoord? Absoluut. Walgelijk? Zeker weten. Gevaarlijk? Zeer waarschijnlijk. Ik hoop dat de veiligheidsdiensten Lange Frans – die in de podcast nota bene zelf aangaf dat hij „heel goed kan schieten” – strak in de gaten houden.

Hoe hoger iemand is opgeleid, hoe kleiner de kans dat hij complottheorieën aanhangt - behalve bij FVD

En toch blijf ik het fascinerend vinden hoe dit soort gestoorde theorieën tot stand komen en zich verspreiden. De Britse sociaal psycholoog Michael Billig legt in zijn boek Fascists: A Social Psychological View of the National Front (1978) een verband tussen samenzweringstheorieën en extreme politieke ideologieën. Samenzweringstheorieën hebben zowel een interne ‘logica’ alsook ‘munitie’ die beide op een bepaalde manier, hoe miniem soms ook, gestoeld zijn op de werkelijkheid. Als Epstein een pedo-ring had waar zelfs een Britse prins bij betrokken is, waarom dan niet Rutte en Wilders?

Billigs analyse over de extreme politiek klopt. Uit recent onderzoek van Kieskompas blijkt dat PVV- en FVD-stemmers smullen van complottheorieën. Zoals dat de farmaceutische industrie de gezondheidsrisico’s van vaccins achterhoudt. Of dat er een vooropgezet plan is om de oorspronkelijke bevolking van Nederland te vervangen. Electoraal gezien is Thierry Baudets geflirt met antivaxxers en andere samenzweringsclubs dus heel logisch. Zijn achterban gelooft daar al heel lang in, ook voor er een Baudet was. Ook blijkt dat hoe hoger iemand is opgeleid, hoe kleiner de kans dat hij complottheorieën aanhangt. Frappant genoeg gaat dat niet op voor FVD: daar geloven ook de hoogopgeleiden erin, aldus Kieskompas.

De geschiedenis laat zien dat in tijden van toenemende onzekerheid, vooral mensen die al een onzeker bestaan hebben, behoefte hebben aan een duidelijk, helder verhaal dat alles verklaart. Een samenzweringstheorie, hoe bizar ook, biedt dat. Zelfs feiten die de theorie ontkrachten bewijzen de theorie – zie bijvoorbeeld de standaardriedel van marskramers van samenzweringstheorieën: „Natuurlijk snoert de elite mij de mond niet, omdat dat mensen juist wakker zou maken over hun bestaan!”

En wie zijn in Nederland, het land met inmiddels de grootste ‘flexibele schil’ van Europa, de mensen met de meeste ‘flexibiliteit’ en dus onzekerheid? Juist: lageropgeleiden en FVD-angehauchte eerste-generatie-hogeropgeleiden.

Ik heb geen sluitende theorie, maar mijn onderbuik zegt dat we misschien iets aan die onzekerheid moeten doen, willen we het draagvlak voor de giftige boodschappen van de Lange Fransen en Baudets wegnemen.

Zihni Özdil is historicus.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.