De Zimbabwaanse auteur Tsitsi Dangarembga werd op 31 juli opgepakt bij een protest dat zij hield in hoofdstad Harare.

Foto Daniel Roland/AFP

Interview

Zimbabwaanse schrijver Tsitsi Dangarembga: ‘Ik ben liever niet bang voordat het nodig is’

#ZimbabweanLivesMatter Ze werd in één week tijd genomineerd voor de prestigieuze Booker Prize en gearresteerd in haar vaderland. Gesprek met de Zimbabwaanse schrijver Tsitsi Dangarembga.

De week begon vorige week zo goed. Op maandagochtend kreeg Tsitsi Dangarembga (61) bericht uit Londen dat ze was genomineerd voor de Booker Prize 2020, voor haar laatste roman This Mournable Body. Vijf dagen later, afgelopen vrijdag, zat de schrijver achter op de arrestantenauto van de oproerpolitie in de hoofdstad van haar vaderland Zimbabwe. Gearresteerd wegens „aanzetten tot geweld”.

Die vrijdag had een dag van protest moeten worden in Zimbabwe tegen het wanbeleid van de coupplegers die in 2017 de inmiddels overleden president Robert Mugabe afzetten. Ondanks de belofte van de huidige regering dat een nieuw Zimbabwe zou beginnen, heeft het land opnieuw te kampen met hyperinflatie (737 procent) en meedogenloze repressie.

Journalisten zoals Hopewell Chin’ono, die durfden te schrijven over ministers die geld stalen dat was bedoeld voor de bestrijding van Covid-19, werden in de aanloop naar de protestdag opgepakt. Familieleden van ondergedoken activisten werden gegijzeld door geheim agenten, als drukmiddel.

Lees ook meer over de arrestatie van journalist Hopewell Chin’ono

Uit voorzorg sloot de politie vrijdag de binnensteden van Harare en Bulawayo hermetisch af. Het protest werd in de kiem gesmoord. Maar voor Tsitsi Dangarembga was thuisblijven geen optie. „Vrienden, dit is een principekwestie. Als je wilt dat je lijden ophoudt, moet je daarnaar handelen. Actie komt voort uit hoop. Dat is het principe van geloof en actie”, twitterde de schrijver. Haar vriendin Julie Barnes en zij hingen kartonnen borden om de nek waarmee ze opriepen tot de vrijlating van journalist Chin’ono en „hervorming van de instituties”. Vervolgens gingen ze op een kruising staan in de wijk Borrowdale aan de buitenring van Harare.

„We stonden er net toen een paar mannen ons kwamen filmen. Een van hen zei dat het illegaal was wat we deden. Kort daarna kwam de arrestantenwagen voorrijden”, vertelt ze via de telefoon vanuit Harare.

Na een nacht in de cel van het beruchte politiebureau Harare Central werd ze afgelopen weekend op borgtocht vrijgelaten. De rechtszaak dient op 18 september. „De omstandigheden in die gevangenis zijn schokkend. Er is geen water, niets te eten. De sanitaire voorzieningen zijn verschrikkelijk. Vrouwen hebben geen privacy.” De Booker Prize-nominatie heeft haar geholpen, geeft ze toe. Haar arrestatie kreeg internationaal zoveel aandacht dat #ZimbabweanLivesMatter maandag wereldwijd trending werd op Twitter. Dat heeft geholpen bij de toekenning van de borgtocht, een privilege dat Hopewell Chin’ono en veel andere activisten niet is gegund.

Hoe bent u eronder?

„Ik voel me verdrietig. Ik heb vier keer eerder alleen gedemonstreerd, zonder problemen. Maar de onverdraagzaamheid van nu is… ik had niet verwacht dat de ruimte om te demonstreren zo beperkt is geworden.”

Waarom denkt u dat zo weinig mensen zich geroepen voelden om mee te demonstreren?

„Zimbabwanen zijn doodsbang. Er was enorm veel politie op de been en undercoveragenten gingen langs de deuren om mensen op te pakken. Eén activist is zo hard geslagen dat hij in levensgevaar verkeert. Angst wordt gebruikt als een controlemiddel.”

Tsitsi Dangarembga (links) en collega Julie Barnes demonstreerden in een buitenwijk van Harare. „We willen beter. Hervorm onze instituties” staat op het kartonnen bord dat Dangarembga draagt.
Foto Zinyange Auntony/AFP
Dangarembga en Barnes worden gearresteerd door de politie.
Foto Zinyange Auntony/AFP
Tsitsi Dangarembga werd op borg vrijgelaten. De auteur is beschuldigd van het aanzetten tot openbaar geweld.
Foto Jekesai Njikizana/AFP

Die angst beperkt zich niet tot de activisten. De coupplegers van 2017 vertrouwen elkaar niet. De geruchtenmachine maakt overuren nadat een vertrouweling van president Emmerson Mnangagwa vorige week plots overleed. Perrance Shiri was minister van Landbouw en leidde in de jaren tachtig de brigade die huishield in oppositiebolwerk Matabeleland, waarbij naar schatting twintigduizend mensen om het leven kwamen. De officiële berichten dat Shiri als gevolg van Covid-19 om het leven kwam, worden tegengesproken door een bron van The Zimbabwe Mail die beweert dat hij is vergiftigd. President Mnangagwa overleefde zelf een vergiftiging in 2017 en een aanslag met een handgranaat in 2018. De daders zijn nooit gevonden maar moeten worden gezocht in (voormalige) regeringskringen.

„De autoriteiten zijn zelf ook doodsbang. Het is mijn wens dat burgers voor zichzelf de ruimte maken om hun stem te laten horen”, zegt Dangarembga. „Als we dat niet doen, is er straks ook geen plaats aan de onderhandelingstafel.”

Lees meer: chaos bij de belangrijkste oppositiepartij van Zimbabwe, na de aanstelling van een nieuwe leider door de rechter

De schrijver is uitgesproken apolitiek. Ze heeft zich niet verbonden aan een partij, zodat de zuiverheid van haar missie niet in twijfel kan worden getrokken. Oppositiepartij Movement for Democratic Change werd in maart door een juridisch slimmigheidje buitenspel gezet, toen een rechtbank bepaalde dat de verkiezing van de populaire voorman Nelson Chamisa onwettig was verlopen. De oppositie wordt nu geleid door een vrouw, Thokozani Khupe, die weigerde om aan het protest van vorige week vrijdag mee te doen omdat dit door de rivaliserende factie was georganiseerd.

Het is zulk onderling gekrakeel dat het Dangarembga wanhopig maakt. „Zimbabwanen verliezen het gemeenschappelijke doel uit het oog. We hebben alleen oog voor onze eigen familie, ons eigen dorp. Bij protesten zijn er mensen die de politie opbellen om te zeggen dat de regels worden overtreden. Terwijl die mensen even hard lijden onder de crisis. Ook de politieagenten, ook de mensen aan de macht waren ooit die gewone Zimbabwaan. Het is tijd dat we eens goed naar onszelf kijken.”

Waar is er hoop?

„We moeten onszelf afvragen hoe het komt dat we met dit soort leiders zitten opgezadeld. Als we betere leiders zouden produceren, zou het beter met ons gaan. Ik zie Senegal als goed voorbeeld. Wat hebben die leiders gedaan om ervoor te zorgen dat het land al sinds de onafhankelijkheid [in 1960] stabiel is? Wat hebben hun leiders dat wij niet hebben?”

Bent u bang voor de rechtszaak?

„Er kan van alles gebeuren. Maar ik ben liever niet bang voordat het nodig is.”