Wat nu als de EU zich meer als Trump had opgesteld?

Trumps ingreep bij TikTok doet denken: wat als de EU Big Tech zo had aangepakt?

Illustratie Pepijn Barnard

Het was niet voor het eerst dat president Trump me met tweets of uitspraken meevoerde in een stroom gedachten ‘wat nu als?’. Meestal brengen die speculaties me naar donkere plekken. Wat nu als president Trump daadwerkelijk weigert zijn zetel in het Witte Huis op te geven als hij in november de verkiezingen verliest? Wat nu als er conflicten ontstaan tussen tot op de tand bewapende Amerikaanse burgers? Of dichter bij huis: wat nu als ik vanuit Nederland niet meer terug kan naar Stanford door aanhoudende reisbeperkingen die de president gretig oplegde?

Maar toen president Trump begon over het verbieden van het populaire Chinese videoplatform TikTok, zag ik ineens een heel ander scenario voor me. Wat nu als Europese leiders zich in de afgelopen jaren meer Trumpiaans hadden opgesteld? Hoe zou de positie van de EU als voortbrenger van nieuwe technologie eruit hebben gezien als de Europese Commissie tien jaar geleden had gedaan wat president Trump vandaag doet? Als ze had gekozen voor het verbieden van Facebook. Als de mededingingsautoriteit niet zou hebben toegestaan dat Skype, toen nog een Europees bedrijf dat populair was bij jongeren, in handen zou komen van Microsoft?

Zoals we weten is dat niet gebeurd. Er zijn weinig technologiebedrijven in Europese handen gebleven en Europese jongeren hebben massaal Amerikaanse socialemedia-apps gedownload. Hun data is op grote schaal verzameld, ingezet voor gerichte politieke reclames, om hun gedrag te onderzoeken, of om online neonazi’s te rekruteren of aan elkaar te koppelen.

Het momentum voor definitief ingrijpen had op verschillende momenten kunnen worden gevoeld. Toen door onthullingen van Edward Snowden bleek dat het Amerikaanse veiligheidsapparaat heimelijk toegang had tot massa’s data, ook van onschuldige Europese burgers. Of toen bleek dat Cambridge Analytica via Facebook een ondoorzichtig verdienmodel had gebouwd om kiezers over de hele wereld te polariseren. Ook had het totale gebrek aan transparantie over de wegen die data afleggen en de risico’s die dat oplevert voor maatschappij en democratie de doorslag kunnen geven.

Fastforward naar vandaag. Vorige week werd bekend dat Microsoft in ieder geval het Amerikaanse deel van TikTok wil overnemen. Daarmee zou TikTok gewoon een Amerikaans bedrijf worden dat naar hartenlust data verzamelt. Uit onderzoek bleek al dat TikTok in het type data dat de app verzamelt en de manier waarop deze dat doet, niet wezenlijk verschilt van Amerikaanse sociale media als Facebook en YouTube. Uiteraard gaan China en de VS wel heel anders om met de rechtsbescherming van, en toegang tot die data.

Voor Europese wetgevers lijkt er vooralsnog niet veel te zijn veranderd. De data van Europese gebruikers van TikTok blijven gewoon in Chinese handen en vallen niet onder de mogelijke Amerikaanse overname. En of een bedrijf nu Chinees of Amerikaans is, het moet zich wat betreft databeschermingsregels houden aan de Algemene Verordening Gegevensbescherming. Alleen bevinden de techreuzen zich in China en de VS. Het zou dus kunnen dat ook het maken van regels voor de digitale samenleving straks vooral elders gebeurt, in de markten die zo groot zijn dat zij de standaard bepalen.

Wat we wel kunnen hopen is dat de Amerikaanse zorgen om de impact van een buitenlandse app leiden tot meer begrip voor de strengere Europese aanpak van grote techbedrijven. President Trump verwacht dat de Amerikaanse schatkist wordt gespekt als Microsoft de deal met TikTok kan sluiten. Als dat zich nu eens doorvertaalt naar een belasting voor alle technologiebedrijven?

Een gesprek met studenten haalt me uit de dagdroom terug naar de realiteit. Zij wijzen erop dat als TikTok in Amerikaanse handen komt, de president sterk aan populariteit kan winnen onder jongeren. Hij redde tenslotte hun favoriete app van de door hem zelf gesuggereerde ondergang. Ook ouderen die niet verslaafd zijn aan dansjes op de videoapp zouden het slaan met de vuist op tafel richting China waarderen. Zo heeft ook deze dagdroom nog een donker randje.

Marietje Schaake, voormalig Europarlementariër, werkt voor de universiteit van Stanford, waar ze zich vooral bezighoudt met kunstmatige intelligentie. Ze schrijft een tweewekelijkse rubriek over leven en werken in Silicon Valley.