Verslaan drie vrouwen Aleksandr Loekasjenko?

Verkiezingen Wit-Rusland Zondag zijn er verkiezingen in Wit-Rusland. Vergeleken met zijn dynamische vrouwelijke uitdagers oogt Aleksandr Loeksajenko, de ‘laatste dictator van Europa’, uitgeblust.

Presidentskandidaat Svetlana Tichanovskaja (midden), met naast haar Veronika Tsepkalo en Maria Kolesnikova, vorige maand op een persconferentie. De beide laatsten zijn respectievelijk de echtgenote en een campagneleider van uitgesloten presidentskandidaten. Maar zij steunen nu Tichanovskaja, wier man kandidaat stond, maar in de cel verdween.
Presidentskandidaat Svetlana Tichanovskaja (midden), met naast haar Veronika Tsepkalo en Maria Kolesnikova, vorige maand op een persconferentie. De beide laatsten zijn respectievelijk de echtgenote en een campagneleider van uitgesloten presidentskandidaten. Maar zij steunen nu Tichanovskaja, wier man kandidaat stond, maar in de cel verdween. Foto Vasily Fedosenko/Reuters

De Wit-Russische presidentsverkiezingen van zondag zouden zoals altijd een uitgemaakte zaak moeten zijn. Maar in de afgelopen weken is de campagne van de oppositie in Wit-Rusland onverwachts veranderd in een ware triomftocht. Presidentskandidaat Svetlana Tichanovskaja, bijgestaan door sidekicks Veronika Tsepkalo en Maria Kolesnikova, worden overal in het land onthaald door duizenden enthousiaste kiezers. De drie jonge vrouwen op het podium vormen een symbool van hoop en verandering. Een bijeenkomst in de hoofdstad Minsk bracht naar schatting 65.000 mensen op de been. Zoiets heeft het Oost-Europese land nog niet eerder meegemaakt.

Vergeleken met zijn dynamische uitdagers oogt president Aleksandr Loekasjenko uitgeblust. Zijn toespraak tot het verzamelde parlement deze week miste het gebruikelijke vuur en was met tweeënhalf uur opmerkelijk kort voor zijn doen. De ‘laatste dictator van Europa’ sprak met schorre stem en wiste zich het zweet van zijn bleke voorhoofd. Terwijl Loekasjenko het had over ‘stabiliteit’ en ‘eenheid’ dommelden de parlementariërs er apparatsjiks weg in de enorme zaal.

Zesentwintig jaar is Loekasjenko (65) nu aan de macht en nog nooit leek zijn positie zó kwetsbaar. In december liep de Wit-Russische president weg uit onderhandelingen met de Russische president Poetin over verregaande ‘integratie’ met Rusland. Als strafmaatregel is Moskou begonnen met het afbouwen van de subsidie op olieleveranties, de kurk waarop de Wit-Russische economie drijft. Om de economie niet verder te beschadigen deed Loekasjenko alsof het coronavirus niet bestond en weigerde hij quarantainemaatregelen te nemen. Terwijl het virus om zich heen greep, speelde hij ijshockey en adviseerde hij wodka als remedie.

Lees ook over corona in Wit-Rusland: Terwijl Loekasjenko lacht om corona, gaan de Wit-Russen over tot actie

Rebelse stemming

Het mismanagement van de coronapandemie heeft de sluimerende onvrede met Loekasjenko’s autocratische regime doen omslaan in een rebelse stemming. Het YouTube-kanaal van Sergej Tichanovski, waar de blogger de problemen van burgers aan de orde stelde, telt inmiddels ruim 270.000 abonnees. Dit voorjaar kondigde Tichanovski aan mee te doen aan de presidentsverkiezingen.

Loekasjenko kreeg bovendien te maken met uitdagers uit zijn eigen kamp, de Wit-Russische elite. Viktor Babariko, bestuursvoorzitter van de Belgazprombank, maakte bekend een gooi te doen. Hetzelfde deed oud-ambassadeur Valeri Tsepkalo, Loekasjenko-supporter van het eerste uur.

Loekasjenko was echter niet van plan om de verkiezingen te laten uitlopen op een strijd om de macht. Blogger Tichanovski zit sinds eind mei in de gevangenis. Bankier Babariko werd aangehouden op beschuldiging van corruptie. Oud-ambassadeur Tsepkalo vluchtte vorige maand naar Rusland onder de dreiging van arrestatie.

Om de verkiezingen toch nog een democratisch tintje te geven, stond Loekasjenko toe dat Tichanovski’s vrouw Svetlana zich registreerde als kandidaat. Van een vrouw verwachtte ‘Batka’ (vadertje) geen serieuze tegenstand. „Onze grondwet is niet geschikt voor een vrouw”, zei Loekasjenko begin juni. „En onze maatschappij is er niet rijp voor om op een vrouw te stemmen.”

Lees ook over de oppositie: Oppositie staat op tegen ‘Sasja de Kakkerlak’

Daar lijkt Loekasjenko zich deerlijk in te hebben vergist. De campagneteams van Babariko en Tsepkalo schaarden zich achter Svetlana Tichanovskaja, allebei met een vrouw als uithangbord: Tsepkalo’s echtgenote Veronika en Babariko’s campagneleider, Maria Kolesnikova.

In no time een cultstatus

„De drie arme meisjes”, zoals Loekasjenko ze geringschatttend noemt, hebben binnen een maand een cultstatus bereikt. Tichanovskaja groeit met de dag in haar rol. De voormalige huisvrouw heeft vanaf het begin duidelijk gemaakt dat ze vooral haar man vertegenwoordigt en maar één programmapunt heeft: nieuwe, eerlijke verkiezingen zodra Loekasjenko het veld heeft geruimd. Een stem op haar is daarom vooral een stem tégen de persoonlijke dictatuur die Loekasjenko de afgelopen kwarteeuw heeft gevestigd.

Dat wil niet zeggen dat Tichanovskaja kans maakt zondag. In het autoritaire Wit-Rusland beschikt Loekasjenko over een breed arsenaal aan middelen om de stembusgang te beïnvloeden: van het ronselen van stemmen tot grootschalige stembusfraude. De strijd om de macht zal daarom worden gevoerd in de uren en dagen na het sluiten van de stembureaus. In Minsk worden tienduizenden demonstranten verwacht, maar ook in andere steden zullen naar verwachting mensen de straat op gaan – voor het eerst. Al te hardhandig optreden van de oproerpolitie zou de protesten kunnen doen uitgroeien tot een Wit-Russische versie van de Majdanopstand die in 2014 in Oekraïne plaatsvond en het einde betekende van het bewind van president Viktor Janoekovitsj.

Russische huurlingen

Loekasjenko is zich daarvan bewust. Al wekenlang waarschuwt de Wit-Russische president voor buitenlandse inmenging. Vooral Rusland lijkt er veel aan te zijn gelegen zich van hem te ontdoen. Controle over Wit-Rusland is voor het Kremlin een strategische topprioriteit. Nu Loekasjenko weigert te ‘integreren’ is de oude dictator een sta-in-de-weg geworden.

Vorige week werden 32 Russische huurlingen opgepakt in een kuuroord bij Minsk. Volgens Rusland waren de mannen op doorreis, maar Loekasjenko houdt vol dat ze de opdracht hadden Wit-Rusland te ‘destabiliseren’. Of dat waar is, is de vraag, maar vast staat dat de president rekening houdt met grootschalig geweld. Het Wit-Russische leger is begonnen met het oproepen van reservisten.