Beiroet wil hulp, maar wel buiten de eigen elite om

Explosie Libanon Bij een bezoek aan het rampgebied belooft de Franse president hervormingen te eisen van politieke klasse in ruil voor hulpgeld.

De Franse president Emmanuel Macron omarmt donderdag een vrouw bij zijn bezoek aan de wijk Gemmayzeh in Beiroet, waar veel schade is na de grote explosie in de nabijgelegen haven.
De Franse president Emmanuel Macron omarmt donderdag een vrouw bij zijn bezoek aan de wijk Gemmayzeh in Beiroet, waar veel schade is na de grote explosie in de nabijgelegen haven. Foto Bilal Hussein/AP

Het was geen alledaagse scène: de Franse president Emmanuel Macron die de wijk Gemmayzeh in Beiroet bezocht, nog geen 48 uur nadat een geweldige explosie dinsdag grote delen van de Libanese hoofdstad vernielde. „U bent onze enige hoop”, riep een omstander in de menigte die zich rond Macron verdrong.

Veel Libanezen merkten op dat geen enkele Libanese politicus nog had gedaan wat Macron donderdag deed: de plaats van de ramp bezoeken, naar de mensen luisteren. Zo groot is de haat van de Libanezen jegens hun eigen politieke klasse dat die vreest gelyncht te worden. Toen justitieminister Marie-Claude Najem het donderdag probeerde, kort na Macrons bezoek, moest zij door het leger in veiligheid worden gebracht.

Lees ook: Een ramp die was voorspeld

„Geef het geld vooral niet aan onze regering”, riep een vrouw in Gemmayzeh naar de Franse president. Macron, met opgerolde hemdsmouwen, stelde haar gerust: „Het geld zal naar u gaan, via de niet-gouvernementele organisaties en onder toezicht van de Verenigde Naties.”

Voor Nadim Houry, directeur van het Arab Reform Initiative, een denktank, was dat een historisch moment. „Ik bedoel: in welk ander land zouden burgers na zo’n ramp een buitenlands staatshoofd smeken om vooral geen geld te geven aan de eigen regering? Het laat zien dat de vertrouwensbreuk tussen de Libanese bevolking en haar politieke klasse compleet is”, zegt Houry in Parijs.

Macrons bezoek aan Gemmayzeh werd gevolgd door een ontmoeting met president Michel Aoun en andere politici in het presidentieel paleis in Baabda. Dat ligt op zo’n tien kilometer van de plek van de explosie, maar zelfs daar waren de ruiten weggeblazen. Macron heeft er volgens Franse media harde woorden gesproken: geen hervormingen, geen geld. Na het gesprek bezocht Macron nog de vernielde haven. Aoun bleef in zijn paleis.

Bezoek vol symboliek

Macrons bezoek aan Beiroet zat vol symboliek. De straat in Gemmayzeh waar hij zich onder de mensen begaf, de Rue Gouraud, is genoemd naar de Franse generaal die Libanon in 1920 heeft gecreëerd als onderdeel van het Franse mandaat over Syrië. Naar verluidt riepen sommigen in de menigte donderdag om een terugkeer van dat mandaat. Een online petitie waarin wordt gevraagd om herinvoering voor de komende tien jaar, is inmiddels door meer dan 52.000 Libanezen ondertekend.

Libanon heeft altijd een bijzondere relatie gehad met de oud-kolonisator. De grenzen van Libanon zijn destijds getrokken om het land een christelijke meerderheid te bezorgen, waardoor met name de christenen Frankrijk altijd zijn blijven beschouwen als hun historische beschermheer. Het toeval wil dat de zwaarst getroffen wijken precies in het christelijke deel van Beiroet liggen. Er wordt nog veel Frans gesproken. Veel Libanezen leven er „op zijn Frans”.

Libanon is ook best belangrijk voor Frankrijk. Voor Franse presidentskandidaten is het een verplichte halte. Macron zelf was voor het laatst in Beiroet in 2017 in het kader van zijn verkiezingscampagne; hij haalde toen 148.000 euro op in schenkingen. Ook Marine Le Pen maakte toen haar opwachting. Oud-president Jacques Chirac was een vriend van de in 2005 vermoorde oud-premier Rafic Hariri; Chirac bracht de laatst jaren van zijn leven door in een appartement in Parijs dat hem door de familie Hariri ter beschikking was gesteld. De huidige president Michel Aoun bracht vijftien jaar van zijn leven door in ballingschap in Frankrijk. En Macron zelf bemiddelde in 2018 dat de vorige premier Saad Hariri naar Parijs kon vliegen nadat hij ogenschijnlijk was „gekidnapt” door het Saoedische regime.

Libanezen zien de staat al lang als afwezige huisbaas

Nadim Houry Arab Reform Initiative

Er was ook kritiek op Macrons bezoek. In Frankrijk waarschuwde Jean-Luc Mélenchon, in 2017 de presidentskandidaat van links, tegen inmenging in de Libanese politiek. „Libanon is geen Frans protectoraat”, schreef hij op Twitter.

„Of wij het nu leuk vinden of niet, wij Libanezen hebben veel affiniteit met Frankrijk”, schrijft Karim Traboulsi, hoofdredacteur van de Engelstalige versie van de krant Al-Araby Al-Jadeed in Londen, op Facebook. „Brengt Macron hoop voor Libanon? Niet veel waarschijnlijk, maar alles is beter dan de regerende maffia en de moslimfundamentalisten die de rest van Libanon domineren.” Dat laatste is een verwijzing naar het sjiitische Hezbollah.

Amal Saad, Hezbollah-expert en hoogleraar aan de Lebanese University, schrijft op Twitter dat „Macron, die nu als de redder van Libanon wordt gehuldigd, net zo schuldig is als de VS en andere westerse landen aan het steunen van een corrupte neoliberale politieke klasse die Libanon al decennialang aan het verwoesten is.”

Macron heeft met zijn bezoek in ieder geval de vinger op de etterende wonde gelegd. De tijd dat buitenlandse mogendheden en instellingen de corruptie in Libanon accepteerden als ‘the cost of doing business’ is voorbij, zegt Houry.

„Ik weet haast zeker dat sommige Libanese politici de explosie aanvankelijk als buitenkans hebben gezien. ‘Nu gaan er opnieuw miljarden naar Libanon vloeien’, zullen ze hebben gedacht. ‘Die kunnen we dan onder elkaar verdelen. Misschien moeten we helemaal geen deal sluiten met het Internationaal Monetair Fonds.’ Macron én het Libanese volk hebben duidelijk gemaakt dat dat nu geen optie is.”

Lees ook: In de verwoeste stad is iedereen geschokt. En vooral woedend

Libanon verkeerde voor de explosie van dinsdag al in de ernstigste economische crisis uit zijn geschiedenis: het gevolg van het ineenstorten van een financieel systeem dat de elite lang heeft verrijkt. Het Libanese pond is al maanden in vrije val; het spaargeld en de lonen van de Libanezen zijn gedecimeerd; honger dreigde voor de allerarmsten.

Maar ondanks een volksopstand eind vorig jaar is de Libanese politieke klasse koppig blijven weigeren om echte hervormingen door te voeren. De explosie van dinsdag is in die zin mogelijk een kans, denkt Houry.

„De Libanezen hebben heel lang aanvaard dat de staat een soort afwezige huisbaas is. Is er geen elektriciteit? Geen probleem, we kopen wel stroom op de privémarkt. Dit is anders. De staat is niet langer zomaar afwezig of onverschillig: hij brengt nu letterlijk de levens van de mensen in gevaar.”

Burgers zelf ruimen de ravage op

Het zal Macron wellicht niet ontgaan zijn dat de Libanese staat ook na de explosie vooral schittert door zijn afwezigheid: het zijn de burgers zelf die vrijwillig zijn begonnen met het eerste opruimwerk. Macron heeft de Libanese regering donderdag „een nieuw pact” voorgehouden. Frankrijk zal, niet voor het eerst, de leiding nemen om Libanon financieel te helpen. Maar in ruil daarvoor moet Libanon hervormingen doorvoeren. „Het is wat Frankrijk al maanden, zelfs jaren, vraagt”, aldus de Franse president.

De vraag is hoe dat in zijn werk moet gaan. Zolang het om noodhulp gaat, is het niet zo moeilijk om de Libanese regering en haar notoire corruptie te omzeilen. De grote test zal de reconstructie zijn. Houry: „Iedereen weet dat alle grote bouwbedrijven in Libanon gelinkt zijn aan de politieke partijen.”