Wat hoor je als de muziek stopt?

Grachtenfestival In de voorstelling ‘Within Time’ reflecteren drie jonge muziektheatermakers op onze tijd van abrupte stilte en verbroken beloftes. Het stuk is dit weekend te zien in het Grachtenfestival.

Repetitie van Within time, de openingsvoorstelling van het Grachtenfestival.
Repetitie van Within time, de openingsvoorstelling van het Grachtenfestival. Foto Olivier Middendorp

Kunst kan tijdloos zijn, maar is tijdloosheid wel wat we nodig hebben in de coronacrisis? Het collectief House of Makers vindt van niet. Zaterdag brengen ze in het Grachtenfestival Within Time in première, een meditatie over tijd en stilte en verbroken beloftes, met Monteverdi’s beroemde Lamento della ninfa als ruggengraat.

„Er is zoveel gaande in ons hoofd”, zegt dramaturg Fabienne Vegt. „De hele wereld hapert. We zitten in een rouwproces, daar moet je het nu over hebben. Dit is een voorstelling over de tijd waarin we leven.”

Eigenlijk zouden de makers – naast Vegt zijn dat sopraan Brigitte van Hagen en choreograaf Peter Leung – deze zomer in het Grachtenfestival de voorstelling From the sun’s perspective presenteren, over samen of alleen zijn in een groep, waarbij het publiek door de ruimte zou bewegen. Maar binnen de geldende beperkingen vonden ze dat geen optie. Half mei besloten ze de voorstelling af te blazen.

Lees ook: dubbelinterview over Grachtenfestival 2019

Het Grachtenfestival reageerde begripvol en gaf de makers carte blanche voor een nieuwe voorstelling over het huidige tijdsgewricht. Iedereen werkte mee, van Fonds 21 en Prins Bernard Cultuur Fonds tot leden van het artistieke team. „Het ontwikkelde zich als een golf, heel vloeiend”, zegt Vegt. Sopraan Van Hagen: „Het voelde alsof het zo moest zijn.” From the sun’s perspective is overigens niet helemaal van de baan: de voorstelling gaat volgend jaar alsnog in première op het Grachtenfestival en daarna op tournee door Nederland.

Repetitie van Within time. Foto Olivier Middendorp

We spreken elkaar eind juli via Zoom. Van Hagen en Leung zitten in Amsterdam, Vegt in Aix-en-Provence. Op deze manier hebben ze de afgelopen maanden talloze keren afgesproken: op afstand, videobellend over hun voorstelling. Van Hagen en Leung maakten samen eerder een project rond Monteverdi’s Lamento della ninfa, waarin een jonge vrouw zingt over het verraad van haar geliefde. Nu dient de klaagzang als vertrekpunt om de hartslag van het heden te polsen, onze eigen verlatenheid: wat hoor je als de muziek stopt, wanneer de stad zwijgt? „De abrupte stilte, het haperen van de wereld, dat wilden we onderzoeken”, zegt Vegt. „Wat missen we? Welke patronen en structuren moeten juist veranderen?”

Leung, een Brit die al jaren in Nederland werkt en Nederlands verstaat, benadrukt hoe uniek het mondiale aspect van de coronacrisis is. „We zijn geïsoleerd, maar tegelijkertijd is er nog nooit zo’n verbinding geweest. We maken allemaal hetzelfde door”, zegt hij. Met muziek als „brug” en „gedeelde adem” laat Within Time horen wat ons verbindt.

Het eerste deel, ‘Lonely voices’, staat in het teken van gedeeld verdriet. In ‘Meditation’ gaat het om reflectie op de doorgemaakte crisis en acceptatie van het niet-weten. Het slotdeel ‘Light’ stuurt aan op een nieuwe harmonie. Dat betekent niet dat alles weer in orde is, zegt Van Hagen: „Er is een soort wrangheid en dat mag je voelen. Het blijft zoeken.”

Via sociale media en andere kanalen verzamelden de makers input van hun publiek. Welke muziek bood deze maanden troost? Naar welke muziek heeft men het meest verlangd? Samen met muzikaal adviseur Arnout Lems creëerden ze uit de reacties een divers programma, met enkele Blok-liederen van Sjostakovitsj en de Kaddisch van Ravel, maar ook Saties bekende eerste Gymnopédie: iemand vertelde dat het oefenen van dat eenvoudige pianostukje hem erdoorheen had gesleept. De dalende baslijn van Monteverdi’s Lamento vormt de rode draad.

Een van de patronen die wat de makers betreft de deur uit kan, is de traditionele zaalindeling. Bij Within Time zit iedereen alleen, ook stellen die samen naar de voorstelling komen. De stoelen staan op anderhalve meter van elkaar opgesteld rondom het centrale speelvlak met piano. „Het is een individuele ervaring, zonder het comfort van de schouder die je kunt opzoeken”, zegt Van Hagen. De musici en een danser bewegen door het schip van de Zuiderkerk in Amsterdam, waarin met een lijnenspel van witte elastieken grenzen en restricties zijn aangebracht. Er is „goddelijk licht”. Vegt: „Je voelt je waarschijnlijk heel klein.”

Nog altijd blijft veel onzeker, de richtlijnen veranderen voortdurend. Het project is een oefening in loslaten en flexibiliteit. En dat voelde eigenlijk heel goed, zegt Leung, want het is precies die houding waar de problemen van deze tijd om vragen: „Waarom zouden we terug willen naar een ‘normaal’ dat op zoveel manieren niet functioneerde?” ‘Normaal’ was immers ook: de klimaatcrisis, racisme, ongelijkheid.

„Een tijdje geleden had ik nog het gevaarlijkste beroep ter wereld”, grapt Van Hagen. De sopraan is blij dat ze eindelijk weer mag zingen, ook al is het over verbroken beloftes.

Within Time door House of Makers. 8 en 9/8 in de Zuiderkerk, Amsterdam. Inl: grachtenfestival.nl