Merdan Ghappar had niets met politiek maar zit toch in een Chinees strafkamp

Mensenrechten Een filmpje van zijn opsluiting, gemaakt door een Oeigoers model, toont aan dat Chinese heropvoedingskampen nog volop functioneren.

Een bekladding van de Chinese ambassade in Parijs, uit protest tegen de behandeling van Oeigoeren.
Een bekladding van de Chinese ambassade in Parijs, uit protest tegen de behandeling van Oeigoeren. Geoffroy van der Hasselt / AFP

De Oeigoer Merdan Ghappar zegt helemaal niets in het filmpje dat de BBC dinsdag van hem naar buiten bracht. Je ziet alleen hoe Ghappar, een succesvol Oeigoers model, met één hand zit vastgekluisterd aan het ijzeren frame van zijn bed. Met zijn mobieltje in zijn andere hand filmt hij zichzelf en zijn vrijwel lege kamer.

Hij toont de tralies voor de ramen, de vuile kleren die hij draagt, zijn gezwollen enkels. Uit luidsprekers klinkt op de achtergrond propaganda in het Chinees en in het Oeigoers; Ghappar bevindt zich zeer waarschijnlijk in een heropvoedingskamp voor Oeigoeren.

Er zijn de afgelopen jaren naar schatting een miljoen Oeigoeren in dergelijke kampen terechtgekomen. Volgens China gaat het om omscholingsfaciliteiten waar Oeigoeren vrijwillig naartoe gaan om een vak te leren en waar ze zich van extremistische denkbeelden ontdoen. Maar uit onderzoek blijkt dat Oeigoeren er tegen hun wil worden gevangen gehouden.

Dat juist Ghappar in een kamp zit, is onverwacht. De 31-jarige Oeigoer heeft nooit blijk gegeven van anti-Chinese gevoelens of van enige politieke interesse. Hij showde als model kleding op de razend populaire internetverkoopsite Taobao.

Danser en model

Oorspronkelijk in Xinjiang opgeleid als danser, verruilde hij zijn arme geboortestad Kuqa voor het veel rijkere oosten van China. Een paar jaar later vond hij werk als model, en vestigde zich in de Zuid-Chinese stad Foshan.

Zijn familie vertelt aan de BBC dat hij het advies kreeg om zich uit te geven voor half-Europees: een Oeigoerse achtergrond zou te veel weerstand oproepen. Hij verdiende genoeg om een huis te kopen, maar kreeg dat huis als Oeigoer niet onder zijn eigen naam geregistreerd.

Waarom hij is opgepakt, is niet duidelijk. Zijn oom, die in Amsterdam woont, vermoedt dat het is omdat hij familie heeft in het buitenland. Ghappar werd in 2018 wel veroordeeld tot 16 maanden gevangenisstraf omdat hij gehandeld zou hebben in cannabis. Maar die straf, volgens vrienden gebaseerd op een valse aanklacht, had hij al uitgezeten.

Lees ook: Forse kritiek VK op China om behandeling Oeigoeren

Zijn oom speelde het filmpje samen met een serie berichten die Ghappar op sociale media plaatste onlangs door aan de BBC: het dateert al van ongeveer een halfjaar geleden.

Eind 2019 kreeg Ghappar een oproep om zich in Xinjiang te melden voor een routine-registratie en op 15 januari 2020 werd hij onder politiebegeleiding op een vliegtuig naar Kuqa in Xinjiang gezet. Zijn familie mocht hem nog wel warme kleren en zijn mobiele telefoon meegeven op het vliegveld.

Die telefoon gebruikte hij toen hij werd vastgehouden op het politiebureau van Kuqa, en later in de kamer waar het videofilmpje is gemaakt. Hij stuurde tekstberichten via de Chinese app WeChat. Daarin beschrijft hij onder meer hoe mensen geboeid aan handen en voeten en met een zak over hun hoofd werden vastgehouden op het politiebureau van Kuqa, en hoe er uit naburige ruimtes geschreeuw van gevangenen klonk die waarschijnlijk werden gemarteld. Van daaruit werd hij vervoerd naar elders.

Geen berichten meer

Ghappar werd uiteindelijk alleen in een cel vastgehouden omdat bewakers bang waren dat hij was besmet met het coronavirus. Omdat hij koorts had en verkouden was, werd hij geplaatst in de ruimte die op de video te zien is. Ghappar noemt de plek waar hij dan zit een „centrum voor de controle van epidemieën.” Enige dagen later stoppen al zijn berichten.

Het doorspelen van het materiaal aan de BBC brengt risico’s met zich mee voor Ghappar, maar zijn oom ziet publiciteit inmiddels als de enige uitweg. Hij trekt een vergelijking met George Floyd: „Het hele Oeigoerse volk is nu net als George Floyd”, zei hij tegen de BBC. „We krijgen geen adem.”

De Duitser Adrian Zenz, antropoloog en expert op het gebied van de strafkampen, noemt het materiaal van Ghappar vooral relevant omdat het aantoont dat de kampen nog steeds volop functioneren. Het systeem is dus niet afgeschaald, zoals de Chinese overheid wel beweert.