Het was al erg in Libanon maar het kon nog erger

Maatschappelijke crisis De rampzalige explosie van dinsdag illustreert pijnlijk hoe de Libanese machthebbers al jaren verzuimen de eigen bevolking te beschermen. Is dit een keerpunt?

Een slachtoffer wordt onder een berg puin vandaan gehaald, in de omgeving van de haven van Beiroet.
Een slachtoffer wordt onder een berg puin vandaan gehaald, in de omgeving van de haven van Beiroet. Foto Hassan Ammar /AP

Toen ik in maart dit jaar Libanon verliet na er veertien jaar lang gewoond en gewerkt te hebben zat het land op zijn knieën. Het financiële kaartenhuis waarmee de elite zich had verrijkt was in elkaar gestort. De revolutie die vorig jaar was uitgebroken tegen de galopperende corruptie was doodgebloed.

Door de devaluatie van het pond en de inflatie, met daarbovenop de coronacrisis, was overleven de prioriteit geworden. De middenklasse was in één klap weggevaagd en meer dan de helft van het land was plots arm geworden. Veel erger kon het niet worden. Dacht men.

De explosie die dinsdag de haven en de omliggende wijken heeft weggevaagd leidde tot wild gespeculeer. Israël is altijd een goede kandidaat. Anderen zochten een verklaring bij het Hariri-tribunaal, waar een vonnis werd verwacht in de zaak over de moord op de oud-premier in 2005. Dat was de laatste keer dat Beiroet zo'n explosie had meegemaakt.

Het antwoord is heel waarschijnlijk veel banaler. Volgens premier Hassan Diab en anderen lag een lading van 2.750 ton ammoniumnitraat aan de basis van de explosie, die daar niet had moeten liggen.

In The Arrest, een nieuwsbrief van de scheepvaart, beschrijven twee advocaten van Baroudi and Associates hoe dat kwam. In 2013 kwam een schip onder de Moldavische vlag onderweg van Georgië naar Mozambique in de problemen voor de kust van Libanon. „Wij hebben een dringend verzoek ingediend om de bemanning te laten ontschepen op humanitaire gronden”, schrijven de advocaten. „Daarbij hebben wij de nadruk gelegd op de gevaarlijke aard van de lading.”

Die lading wordt ondergebracht in een loods in de haven van Beiroet. De advocaten beëindigen hun rapport met de woorden: „De lading wacht nu in de haven om geveild of vernietigd te worden.” Dat was in oktober 2015.

De schade is niet te overzien. Libanon is bijna geheel afhankelijk van de import voor levensmiddelen en brandstof, en al die producten kwamen het land binnen via de nu verwoeste haven van Beiroet. Vlakbij de explosie stonden de grootste graansilo’s van het land: zelfs gewoon brood zal een probleem worden.

Schuldvraag

Libanons politici haastten zich dinsdag te zeggen dat het schandalig was dat dat ammoniumnitraat daar zo lang heeft gelegen, en ze gaven elkaar de schuld, hun voorgangers of hun ondergeschikten.

Het deed allemaal erg denken aan oktober vorig jaar toen Libanon geteisterd werd door bosbranden, en de twee blushelikopters die bezorgde burgers aan de staat hadden geschonken niet bleken te vliegen omdat de regering had nagelaten om geld vrij te maken voor het onderhoud. De volkswoede daarover droeg bij tot de revolutie van oktober vorig jaar. Ook toen riepen de politici dat het een schande was terwijl zij er zelf in de eerste plaats voor verantwoordelijk waren.

Volg het laatste nieuws over de explosie in Beiroet in ons liveblog

Los van de menselijke en materiële tol is dinsdag ook een van de mooiste stukjes van Beiroet verloren gegaan. Na vijftien jaar burgeroorlog en decennia wanbestuur was Beiroet in veel opzichten een lelijke stad. Maar er waren verborgen pareltjes en die vond je bij uitstek in Gemmayzeh, de zwaarst getroffen buurt.

Ghemmayzeh is een uitgaansbuurt met het ene hippe café of restaurant na het andere. Met vaste waarden ook, zoals het volkse restaurant Le Chef, waar je voor geen geld kon lunchen en waar ober Charbel nooit iemands naam vergat. De laatste jaren was Gemmayzeh onttroond door Mar Mikhael – mede door klachten van buurtbewoners over het nachtlawaai.

Daardoor was het er was rustiger geworden en kon je des te meer genieten van de prachtige trappenpartij van Saint Nicolas, waar ’s zomers films werden vertoond. Of van de smalle steegjes die onverwacht naar een verstopte Ottomaanse villa met een weelderige tuin voeren.

In Beiroet deze week zijn tal van vrienden en collega’s hun huis kwijtgeraakt. In totaal zijn zelfs 200.000, mensen dakloos, schatte een Libanese functionaris woensdag. Tot kilometers verderop zijn ramen en deuren weggeblazen. Veel Beiroeti’s zijn naar de bergen gevlucht uit angst voor de giftige lucht na de explosie.

Bodemloze put

Libanon heeft nu dringend hulp nodig. Maar de onderhandelaars van het Internationaal Monetair Fonds, de Europese Unie en Frankrijk – de historische beschermheer van Libanon – zijn de wanhoop nabij over hun contacten met de Libanese regering. „Wij smeken hen om zich te gedragen als een normale staat maar zij doen alsof zij ons een tapijt proberen te verkopen”, zei een anonieme EU-onderhandelaar laatst in The Guardian.

De Franse minister van Buitenlandse Zaken Jean-Yves Le Drian riep onlangs tijdens een debat over Libanon: „Aidez-nous à vous aider, bon sang!” (Help ons jullie te helpen, verdorie!). Maar toen Le Drian vorige week in Beiroet was en naar het gevoel van de Libanezen niet met genoeg geld over te brug kwam, schoffeerde premier Diab hem door op Twitter te zeggen dat Le Drian er niets van had begrepen door almaar aan te dringen op hervormingen in ruil voor hulp.

Libanon was gedurende decennia om geopolitieke redenen te belangrijk om te falen. Altijd stond er wel iemand klaar om de portefeuille te trekken: Saoedi-Arabië, Iran, de Verenigde Staten, de EU of Frankrijk. Maar vandaag wil niemand nog geld storten in de bodemloze put die Libanon is geworden zonder dat daar iets tegenover staat.

De explosie van dinsdag is in die zin misschien een kans. Libanon staat met de rug tegen de muur, en kan zonder hulp van buitenaf niet overleven. Maar het is meer dan ooit van belang dat Libanon zich gaat gedragen als een staat die instaat voor zijn burgers. Zodat wat dinsdag is gebeurd nooit opnieuw kan gebeuren.