‘Beyoncé romantiseert Afrika in film Black is King’

Onlinevideo Vrijdag ging Beyoncé’s film Black is King online bij Disney+. Haar uitbundige ode aan haar Afrikaanse ‘roots’ roept ook irritatie op.

Beyoncé in Black is King
Beyoncé in Black is King Foto Andre White/Parkwood/Disney

Black is King, zangeres Beyoncé’s visuele versie van de Lion King-soundtrack, is bedoeld „voor de jonge koningen en koninginnen van vandaag die op zoek zijn naar hun eigen kronen”. De Amerikaanse film, sinds vrijdag op videodienst Disney+, eert „de reizen van zwarte families in een verhaal over een jonge koning”.

Juist dat laatste riep korzelige reacties op van met name Afrikanen: werden hier nu de ervaringen, culturen en geschiedenis van een héél continent, 54 landen groot en met miljoenen inwoners, in één verhaal geperst? De in juli getoonde trailer werd al met gemengde emoties ontvangen.

Op Instagram schreef Beyoncé dat „de gebeurtenissen van 2020 de visie en boodschap van Black is King nog relevanter hebben gemaakt”. Ze werkte na het uitkomen van The Lion King in 2019 aan dit „passieproject”. Juist in die periode laaiden, na de dood van George Floyd, wereldwijd het debat en activisme over racisme op. Door Black Lives Matter staan koloniale verledens en racistische systemen nu in een kritisch daglicht.

Goedbedoelde empowerment

Beyoncé is niet onbekend met activisme en politiek. Ook in Lemonade (2016) en haar baanbrekende Coachella-optreden kwam het thema blackness volop aan bod. Alleen: in het recent verscherpte debat, kan ook goedbedoelde empowerment in het verkeerde keelgat schieten.

De simpelste versie van de kritiek: Black Lives Matter onderschrijven als Afro-Amerikaan, betekent nog niet dat je begrijpt welke onderdrukking mensen op het Afrikaanse continent meemaken. En al helemaal niet als rijke wereldster die er, behalve voor een aantal benefietconcerten, nog nooit op tournee is geweest. Disney+ is nog niet eens beschikbaar in Afrika. Het bedrijf sloot daarom een deal met enkele Afrikaanse tv-zenders, zodat Black is King op 1 augustus op meerdere kanalen werd uitgezonden.

Politicologen en andere academici wezen ook op een genuanceerder probleem: de mythologisering van het moederland in Afrikaanse diaspora. Afro-Amerikanen, nazaten van tot slaaf gemaakte voorouders, hebben een troebele familiehistorie of kunnen die onmogelijk achterhalen. Zo ben je niet Amerikaans én niet Afrikaans.

Dat gevoel wordt verwoord in de voice-over van een nummer, als een man zegt: „Dit alles gezegd hebbende, ken ik niet eens mijn eigen moedertaal / En als ik niet voor mezelf kan spreken, kan ik niet voor mezelf denken / En als ik niet voor mezelf kan denken, kan ik niet mezelf zijn.”

Het is verleidelijk het oude Afrika, vóór de slavenhandel en kolonisatie, te romantiseren. Twitteraars noemden dit ‘Wakandafication’, naar The Black Panther, de eerste superheldenfilm met zwarte hoofdpersonen. „Nee, wij slaan ’s ochtends niet een dierenvel om onze schouders om op een zielverheffende leeuwenjacht te gaan. We staan op en scrollen door Twitter, net als iedereen doet”, aldus een gebruiker die stelde ‘vermoeid’ te zijn van de clichés. „Zijn Afrikaanse mensen dan alleen iets waard als ze een koning zijn?”, vraagt schrijfster en activist Judicaelle Irakoze uit Burundi, in een opiniestuk voor tijdschrift Essence.

Afrika van nu

Zo vreesden critici vooraf voor stereotypes die inderdaad te zien zijn, in ‘koninklijke’ uitvoering: uitdossingen van luipaardhuiden, veren, schelpenkettingen, beschilderde lichamen. Maar in de extravagante productie blijkt ook veel aandacht voor het Afrika van nu. Beyoncé laat artiesten uit onder meer Zuid-Afrika (singer-songwriter Busiswa), Nigeria (zanger Burna Boy) en Ghana (zanger Shatta Wale) aan bod. Afrikaanse dansers voeren traditionele en nieuw gechoreografeerde dansen uit, waarbij Beyoncé toekijkt en hen een podium geeft. Ze staat erbij in een van haar ontelbare outfits, waaronder kleding van jonge Afrikaanse ontwerpers. Ook lokale filmmakers waren betrokken.

Die makers deelden in voorbije dagen trots hun bijdragen op sociale media – mogelijk aan een groot nieuw publiek. Zo trekt Beyoncé miljoenen kijkers die misschien een verwrongen, misleidend beeld zien van Afrika. Of een verleidelijke fantasie. Of een vermakelijke 85 minuten kijkplezier. In elk geval een wereld zoals zij die voor zich zag.