De Oostenrijkse kanselier Sebastian Kurz (links) en de voormalige minister van Binnenlandse Zaken Herbert Kickl in het parlement in Wenen in mei 2019.

Foto Roland Schlager/AFP

Interview

‘Oostenrijk is al sinds het einde van WO II een nest van spionnen’

Thomas Riegler | historicus De top van fintechbedrijf Wirecard, dat van reusachtige boekhoudfraude wordt verdacht, is Oostenrijks. En in dat land speelden al zoveel schandalen. Waarom eigenlijk? „De ongelukken kunnen niet meer worden weggemoffeld.”

De voortvluchtige Oostenrijker Jan Marsalek, de tweede man van het insolvente Duitse fintechbedrijf Wirecard, liet vorig jaar beleggers in de Londense City geheime documenten zien van de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens (OPCW) in Den Haag. Volgens Oostenrijkse media heeft hij die documenten, over de gifaanval op de Russische ex-spion Sergej Skripal, gekregen via het Weense ministerie van Binnenlandse Zaken. Het Duitse Handelsblatt meldde vorige maand dat Marsalek, intussen een van de meest gezochte mensen ter wereld, naar Rusland is gevlucht. Hij zou daar bescherming krijgen van de autoriteiten.

Dat er in Oostenrijk meer spionage, afpersing en samenzweringen zijn nu de spanningen tussen oost en west toeneemt, is één ding. Maar waarom speelt Oostenrijk, een klein Europees land, zo vaak een rol in geopolitieke schandalen?

Dat is een vraag voor Thomas Riegler, een Oostenrijkse historicus, verbonden aan het Austrian Center for Intelligence, Propaganda and Security Studies. Hij zegt: „Oostenrijk is al sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog een internationaal nest van spionnen. Tot voor kort waren die onder de radar actief. Iedereen wist dat het gebeurde, maar het bleef binnen de perken. Nu, door groeiende geopolitieke spanningen, wordt er meer gespioneerd en geïntrigeerd en neemt ook het aantal ‘ongelukken’ toe. Die hebben dan meteen een internationale dimensie.”

Hoe dicht komt de Wirecard-affaire bij de Oostenrijkse regering?

„Dat moet komende maanden blijken. De CEO van Wirecard, de Oostenrijker Markus Braun, doneerde grote bedragen aan twee politieke partijen, waaronder de ÖVP van kanselier Kurz. Hij werd hier vereerd als een Oostenrijkse Bill Gates. Nu zit hij gevangen. Jan Marsalek, weten we, had banden met de voorzitter van de Oostenrijks-Russische vriendschapsvereniging, een FPÖ’er. Marsalek voedde de FPÖ, toen die tussen eind 2017 en mei 2019 in de regering zat, met lelijke verhalen over coalitiepartner ÖVP: de ÖVP zou de veiligheidsdienst BVT gebruiken om de FPÖ te beschadigen. De BVT wás een ÖVP-bolwerk. FPÖ-minister Kickl geloofde daarom die verhalen, al is er geen bewijs dat die klopten, en liet de politie een inval doen bij de veiligheidsdienst.”

Was dit de reden dat Oostenrijk toen uit de Club van Bern moest, het overlegorgaan voor Europese veiligheidsdiensten?

„Dat gebeurde in 2018. Maar de zaak gaat verder. Want Marsalek voerde tot voor kort óók gesprekken op de ministeries van Binnenlandse Zaken en Defensie. Hij had wilde plannen met duizenden huurlingen in Libië en zocht politieke en financiële steun. Knettergek. Hij kreeg geen contract van die ministeries, er kwam geen beleid uit voort. Maar wat deed Marsalek daar? Welke rol speelde Wirecard? De regering heeft vragen te beantwoorden.”

Wirecard, dat insolvent is met een gat van bijna 2 miljard euro in de boeken, is niet de enige grote affaire die Oostenrijk nu bezighoudt. Uit de parlementaire hoorzittingen over het Ibiza-schandaal, rond de voormalige radicaal-rechtse regeringspartij FPÖ, bleek afgelopen maanden bijna dagelijks hoe groot de zakelijke en politieke verstrengeling is in Oostenrijk – en óók die tussen Oostenrijk en Rusland. Ook bij de Ibiza-hoorzittingen dook de naam Jan Marsalek op. Hebben beide schandalen met elkaar te maken? Is er een ‘Rusland-connectie’?

Velen denken dat Marsalek voor de Russen werkte. Maar waarom zou Rusland Oostenrijk willen ondermijnen, het enige Europese land dat aardig doet?

„In Oostenrijk kunnen de Russen relatief makkelijk bij geheime informatie. Dus proberen ze die te krijgen.”

Waarom is dat juist in Oostenrijk makkelijk?

„Alles is politiek in Oostenrijk. Altijd al zo geweest. Hoe manipuleerbaar zakenlui en politici zijn, zie je aan de Ibiza-affaire. Daarbij beloofde voormalig FPÖ-partijleider Heinz-Christian Strache een lokvogel, die zich voordeed als Russische zakenvrouw, overheidsopdrachten als zij de partij via een achterdeurtje geld gaf. Dit leek een typisch Oostenrijks corruptieschandaal. Maar nu zie je hoe outsiders dat uitbuiten. Betrokken FPÖ-politici hadden contact met Marsalek, iemand van een groot internationaal bedrijf die Rusland frequenteerde. Dat geeft de zaak extra dimensie.”

Lees ook: Oostenrijkse vicekanselier Strache trapte in val met ‘Russische’ lokvogel

De Ibiza-hoorzittingen zetten de FPÖ in haar hemd. Maar gaat de ÖVP van kanselier Kurz vrijuit?

„De ÖVP speelt het handiger. Als regeringspartij kan zij zaken beter beïnvloeden dan de oppositionele FPÖ, waarvan de leiders op heterdaad betrapt zijn. Als iedereen met de vinger naar de FPÖ wijst, komt dat de ÖVP goed uit.”

Hoezo, ‘beïnvloeden’?

„ÖVP’ers zijn niet erg toeschietelijk, en komen daar tot nog toe mee weg. De voorzitter van de Ibiza-hoorzittingen is een ÖVP’er. Hij is nu zelf als getuige opgeroepen. Zelf vindt hij dat geen probleem, maar hoe onafhankelijk kun je dan zijn?”

Kan de ÖVP tot het eind toe buiten schot blijven?

„Nou, na de zomer gaan de zittingen door. Duitsland gaat ook parlementair onderzoek doen. Wirecard is een van de grootste insolventies van een beursgenoteerd bedrijf in de Duitse geschiedenis. Financieel toezicht heeft daar spectaculair gefaald. Misschien komt er dus dit najaar vuurwerk. Er worden steeds nieuwe mensen gehoord. Ibiza, Wiregate en de inval bij de veiligheidsdienst fietsen nu door elkaar. Dit wordt te groot voor Oostenrijk.”

Waarom blijken Oostenrijkse ex-politici zo vaak voor Russische staatsbedrijven te werken?

„Ja, zelfs oud-kanseliers als Schüssel, Kern en Gusenbauer doen dat. Als je als niet-Europees land invloed wilt in Europa, is Oostenrijk een goed land om te beginnen. Oostenrijkers zijn plooibaar; het land is klein en kan niet terugslaan. En we hebben zwakke instituties. Onze veiligheidsdienst zat vol politieke benoemingen. Data waren slecht beschermd. In het neutrale Zwitserland, waar ook veel Russen zitten, is de veiligheidsdienst professioneler en beter gefinancierd. Dan sta je sterker.”

Naast de Wirecard- en de Ibiza-affaire zijn er nog de kleinere affaires en incidenten. In juli werd een Tsjetsjeense oppositiefiguur in Oostenrijk vermoord die kritisch was over de Tsjetsjeense president Kadyrov, een gunsteling van het Kremlin. Vorige winter dregde de Russische hackersgroep ‘Turla’ in een grote cyberaanval wekenlang in archieven van het Weense ministerie van Buitenlandse Zaken, op zoek naar documenten over Rusland. En Rudy Giuliani, president Trumps advocaat, had Weense connecties die in Oekraïne belastend materiaal zochten over de zoon van Trumps Democratische rivaal Joe Biden.

Wenen is altijd een spionnenstad geweest, zegt Riegler. „Na de Tweede Wereldoorlog bestuurden de geallieerden het land. Amerikanen, Fransen, Britten en Russen hadden ieder een zone. Zij bespioneerden elkaar, natuurlijk, en wilden daarbij geen bemoeienis. Uit die periode stamt de wet die we nog hebben: spionage mag, behalve als het Oostenrijkse belangen schaadt.”

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: Hoe Wirecard 1,9 miljard euro liet verdwijnen

U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.

Wat als de één de ander omlegde?

„Zolang dat Oostenrijk niet schaadde, keken de autoriteiten de andere kant op. Zoals in Graham Greene’s The Third Man, de roman die in het naoorlogse Wenen speelt. Na onze onafhankelijkheid in de jaren vijftig zijn de spionnen gebleven. Oostenrijk was een neutraal land langs het IJzeren Gordijn, waar vaak internationaal werd vergaderd. Internationale organisaties vestigden zich hier. ’s Werelds derde grootste VN-hoofdkwartier, de OVSE en de OPEC zitten in Wenen.”

Zijn zulke internationale steden sneller spionagenesten?

„Ja. Landen kunnen hun spionnen simpelweg als diplomaat accrediteren. De Russische diplomatieke compound in Wenen is een van de grootste ter wereld. Die van Iran en Noord-Korea, idem dito. Ook de VS hebben een prestigieuze veiligheidshub hier. Er ging weleens wat mis. Zo vermoordden Iraniërs eind jaren tachtig drie Koerden. Wenen hielp de Iraniërs stilletjes het land uit. Maar nu mondiale spanningen toenemen, kunnen dit soort dingen niet meer worden weggemoffeld. Alles krijgt een internationale dimensie. Dat is wat er nu gebeurt. Gênant voor de Oostenrijkse autoriteiten. De Wirecard-affaire is breed uitgemeten in de Financial Times. En de meeste informatie hebben we nog niet eens.”

Kunnen EU-landen Oostenrijk nog vertrouwen?

„Goede vraag. Europese geheime diensten wisselen informatie uit op basis van vertrouwen. Vorig jaar lekte er al een geheim document van Europese veiligheidsdiensten naar een Oostenrijkse nieuwssite. En als het klopt dat Jan Marsalek OPCW-documenten via een Weens ministerie kreeg, en hij kon ze doorspelen aan Jan en alleman…”

Aan Rusland?

„Geen idee. Maar als hij inderdaad naar Rusland is gevlucht, kan dat alleen zijn gebeurd met medeweten van de Russische autoriteiten. Marsalek is een grote vis.”

Wordt de Oostenrijkse stal nu eindelijk schoongeveegd, vanwege deze schandalen?

„De veiligheidsdienst wordt nu hervormd. Er zijn eindelijk sollicitatieprocedures. Rekruten en hun families worden nu gescreend. Ik hoop dat Oostenrijk zijn les leert.”

WIE IS WIE BIJ DE WEENSE AFFAIRES?
Markus Braun (1969) Topman Wirecard

Oostenrijkse CEO van elektronisch betaalbedrijf Wirecard dat in juni uitstel van betaling aanvroeg.

Gesloten man met vliegangst, gefixeerd op aandelenkoersen en internationale expansie. Braun werd in juni gearresteerd op verdenking van fraude toen ongeveer 2 miljard euro op Wirecards balans verzonnen bleek. Op borgtocht vrijgelaten. Hij ontkent alles.

Jan Marsalek (1980) Operationeel directeur Wirecard

‘Chief Operating Officer’ bij Wirecard, protegé van Markus Braun. Had Russische connecties. Frequenteerde Oostenrijkse politici, vooral radicaal-rechtse FPÖ’ers. Hij vluchtte in juni vermoedelijk naar Rusland waar hij, aldus Duitse media, bescherming geniet. Zijn naam duikt ook op in andere Oostenrijkse spionage- en corruptieschandalen, zoals de affaire rond de Oostenrijkse geheime dienst BVT.

Heinz-Christian Strache (1969) Politicus

Oostenrijks politicus. Leidde jarenlang de rechts-radicale FPÖ, was vicekanselier 2017-2019. Sloot vriendschapsakkoord met Poetins Verenigd Rusland-partij. Moest aftreden na Ibiza-corruptieschandaal, dat nu andere schandalen en financiële malversaties boven water brengt.

Uit de FPÖ gezet. Wil deze herfst burgemeester van Wenen worden.

Herbert Kickl (1968) Fractieleider FPÖ

Hardline FPÖ-strateeg, ‘de Oostenrijkse Steve Bannon’. Nu FPÖ-fractieleider in het parlement. Organiseerde als minister van Binnenlandse Zaken (2017-2019) de inval bij veiligheidsdienst BVT die onder meer de extreem-rechtse connecties van de FPÖ onderzocht. Tipgever was kennelijk Wirecards Jan Marsalek.

Sebastian Kurz (1986) Kanselier

Populaire kanselier voor de conservatieve ÖVP, eerst met de FPÖ (2017-2019), nu met de Groenen (sinds januari 2020). Kurz is niet betrokken bij huidige schandalen, maar weet als oud-coalitiepartner van de FPÖ waarschijnlijk meer dan hij tijdens parlementaire hoorzittingen laat blijken. Bijnaam: ‘Der Schweigekanzler’. Heeft Europese politieke ambities.

Correctie (13 augustus 2020): In een eerdere versie van dit artikel stond dat onderzoekscollectief Bellingcat had gemeld dat Marsalek in Rusland zou zitten. Het was het Duitse Handelsblatt dat dit op 19 juli meldde. Bellingcat had een dag eerder gemeld dat hij in Wit-Rusland was opgedoken. Dat is hierboven aangepast.