Recensie

Recensie Media

Voor Zomergast Nazmiye Oral is kunst gereedschap om dichterbij te komen

Zomergasten Theatermaker Nazmiye Oral wilde in Zomergasten via zichzelf „iets universeels” vertellen en deed dat met warm en menselijk vuur dat afstanden overbrugt.

Actrice, schrijver en theatermaker Nazmiye Oral in het tv-programma Zomergasten
Actrice, schrijver en theatermaker Nazmiye Oral in het tv-programma Zomergasten Beeld VPRO

‘Die zit(ten) trouwens nu te kijken.” Actrice, schrijver en theatermaker Nazmiye Oral zegt het zeker twee keer tijdens haar aflevering van Zomergasten. Eén keer over haar Turkse moeder, broer en zus in Hengelo, en een andere keer over Ries van Dijk, die in een fragment uit Danny Zoekt Problemen dreigt het toekomstige azc in zijn Utrechtse wijk in brand te zullen steken. Dat wat anachronistische verlangen om de kijker zó direct te benoemen en aan te spreken – aan het eind bedankt Oral zelf direct alle kijkers: „Wat u er ook van heeft gevonden” – past perfect bij Orals motivatie als Zomergast: ze wil mensen bereiken. Oral wil „barmhartig de confrontatie aan met zichzelf en met ons allemaal”, vat presentator Janine Abbring het vooraf samen.

Lees ook de recensie van de tweede Zomergasten van 2020: Zomergast Inez Weski verheft zwijgen over privédingen tot kunst

Via zichzelf „iets universeels” vertellen, dat is het doel van Oral, net als in haar spraakmakende theaterwerk. Oral (Hengelo, 1969) maakte onder andere een voorstelling over de kloof tussen de Nederlandse en de Turkse cultuur, samen met haar strenggelovige moeder. Voor een andere voorstelling sliep ze twee weken in huis bij een PVV-stemmer, „om haar proberen te begrijpen”. Het leverde een blijvende vriendschap op. „Als je eenmaal iemand ziet, kan je diegene daarna nooit meer niet zien”, zegt Oral over het overbruggen van de afstand tot iemand die in eerste instantie ver van je af staat. „Mensen” gebruikt ze als werkwoord, het staat voor de zoektocht die iedereen doormaakt in het leven.

Oral opent de derde aflevering van Zomergasten 2020 met zwart-witbeelden van het kinderkoor van de Turkse staatsomroep dat een uitgebreide lofzang dicht op Atatürk: „Wij zijn u veel verschuldigd, u bent het licht van ons land.” Ze herinnert zich de Atatürk-verering uit de vier jaar die ze vanaf zesjarige leeftijd in Turkije woonde. In bredere zin staat het fragment voor de cultuur die Oral van zichzelf heeft af kunnen schudden: Hoe moeilijk is het om je eigen stem te laten horen als je „van jongs af aan zo gedrild” wordt? „De stilste vrouw is de mooiste vrouw”, was de wijsheid die Oral vroeger meekreeg: „Dat gaat bij mij niet op.”

Lees ook: Dit zijn de zes Zomergasten van 2020

Later in de uitzending vertelt Oral openhartig en vol zelfkennis over de strijd die ze heeft moeten leveren als afvallige met haar streng islamitische moeder, over het gearrangeerde huwelijk dat ze afwees, over de eerste keer dat ze varkensvlees at (een worst van de HEMA). Aan de hand van een scene uit de horrorfilm The Entity (1982), waarin een alleenstaande moeder wordt aangevallen door een onzichtbare kracht, zegt ze: „Ik was ook bezeten, door de cultuur, door alle regels.”

De scène doet haar denken aan de „buitenaardse oerkracht” die ’s nachts bezit van haar nam, toen ze zich als negentienjarige niet durfde te verzetten tegen het door haar moeder gearrangeerde huwelijk. „Bijna een out-of-body-experience.”

In de kunst vond Oral vervolgens de kracht om haar leven op haar eigen manier vorm te geven. Kunst is „een vorm, een gereedschap”, om dingen bespreekbaar te maken. Wanneer Oral met haar moeder op het podium staat om in een „radicaal intiem gesprek” hun meningsverschillen te bespreken voelt dat veilig, omdat het op een podium gebeurt. „Dat is het vrije veld.”

Die krachtige rol van kunst bespreekt Oral uitgebreider aan de hand van een fragment uit de The Phone of the Wind, waarin een Japanse familie in een witte telefooncel met een niet-verbonden telefoon praat met hun na de tsunami vermist geraakte vader/echtgenoot. „Voor het eerst praten ze erover”, de telefoon is een „ritueel, een vorm” om het gesprek aan te gaan. Net als een kunstwerk. „Voor mij zijn kunst en literatuur tools om dichtbij te komen. Het is vlees en bloed. Het is van óns.”

The Phone of The Wind: Whispers to Lost Families. NHK (2016)

„Boeken schrijven lost niets op”, zegt professor Polak (gespeeld door Ischa Meijer) later in een fragment uit de Nederlandse speelfilm Bastille (1984). Oral is het daar „pertinent mee oneens”. Het fragment gaat over een ambitieuze geschiedenisleraar (Derek de Lint), die al jaren werkt aan een roman over wat er gebeurd zou zijn als Lodewijk XVI niet onthoofd zou zijn. „Hij wil de geschiedenis herschrijven. Dat kan met boeken, dat kan met werk, met woorden, met theater. Door de geschiedenis opnieuw vorm te geven kan het opnieuw een plek krijgen, ook in jou. Dus heb je het herschreven.”

Met kunst kun je de werkelijkheid veranderen, laat Oral zien. Ze vertelt erover met het warme, menselijke vuur dat afstanden overbrugt.

Kijk hier de samenvatting:

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.