Opinie

Vrouwenrechten? Europa, houd de rug recht!

Polen Met de opzegging van de Istanbulconventie komen fundamentele vrouwen- en genderrechten in Polen in gevaar, signaleren , en
Protest in Warschau. Demonstranten keren zich tegen het besluit van de Poolse regering om zich uit de Istanbulconventie terug te trekken.
Protest in Warschau. Demonstranten keren zich tegen het besluit van de Poolse regering om zich uit de Istanbulconventie terug te trekken. Czarek Sokolowski / AP

De conservatief-nationalistische regering van Polen heeft twee weken na de herverkiezing van president Andrzej Duda een alarmerend signaal afgegeven. Minister Ziobro (Justitie) kondigde de opzegging aan van de Istanbulconventie (IC).

Dit mensenrechtenverdrag van de Raad van Europa dat in 2014 in werking trad, heeft tot doel geweld tegen vrouwen en meisjes te voorkomen, slachtoffers te ondersteunen en plegers te vervolgen. De Istanbulconventie verplicht landen tot beleid en regelgeving om die doelen te realiseren. Ze bouwt voort op een lange wettelijke traditie die discriminatie op basis van geslacht verbiedt, zoals in het VN-Vrouwenverdrag uit 1979 is vastgelegd.

Geweld op basis van gender is een vorm van discriminatie en dus een schending van mensenrechten. Geweld hangt bovendien samen met de maatschappelijke posities van mannen en vrouwen en daarom stelt het verdrag dat educatie daarover een ‘kernverplichting’ is.

Niets op tegen, zou men denken. Niets is echter minder waar. Gender geldt in Polen anno 2020 als een ‘ideologie’ – niet als een sociale realiteit. Educatie is dus uit den boze. Bovendien is een internationaal verdrag overbodig, want de Poolse wetgeving voldoet, aldus Ziobro.

De voorgenomen opzegging en de argumentatie zijn om diverse redenen zorgelijk. Ten eerste komt de bescherming van fundamentele rechten van vrouwen in gevaar. De IC is een mijlpaal in de bescherming van mensenrechten van vrouwen. Ze onderstreept de groeiende erkenning dat geweld tegen vrouwen – of het nu op straat, de werkplek of in de privésfeer is – epidemische proporties heeft aangenomen. Dat vraagt om krachtig overheidsbeleid.

Huiselijk geweld

Ten tweede is Ziobro’s opmerking, dat er voldoende rechtsbescherming voor vrouwelijke slachtoffers van geweld is, aantoonbaar onjuist. De strafbaarstelling van huiselijk geweld is in Polen onlangs juist afgezwakt: één mishandeling door de partner is niet langer strafbaar, het dient herhaaldelijk voor te komen. Hiermee is huiselijk geweld in feite gelegitimeerd.

Minister Ziobro heeft gezegd dat de conventie haaks staat op religie. Dat zou betekenen dat het recht op gelijke behandeling niet langer als een fundamenteel mensenrecht geldt, maar dat het geherformuleerd wordt als een ‘ideologie’ die in strijd zou zijn met de katholieke leer.

Deze redenering is rechtstreeks afkomstig van de extremistisch-christelijke denktank Agenda Europa, die mede gefinancierd wordt door het Vaticaan. Het (anonieme) manifest ‘Restoring the Natural Order: an agenda for Europe’ levert in 134 pagina’s kritiek op mensenrechten, in het bijzonder seksuele en reproductieve rechten, gelijkheid van vrouw en man en homo- en transseksualiteit. Paus Franciscus wordt aangehaald in zijn opvatting dat gender een ‘ideologische kolonisatie’ is en een inbreuk op het door God gegeven ‘natuurrecht’ dat tot uitdrukking komt in de man-vrouwrelatie.

Het European Parliamentary Forum on Population and Development heeft in 2018 gewaarschuwd voor het ondemocratisch gehalte van dit gedachtegoed. Toch wordt dit in Europa en in de VS actief verspreid. Zo sprak de Nederlandse kardinaal Wim Eijk in 2016 de hoop uit dat paus Franciscus een encycliek zou opstellen tegen „gender-ideologie”. Dit offensief via kerken en rechts-populistische partijen (wereldwijd) heeft concrete politieke gevolgen, zoals nu blijkt in Polen.

Met de voorgenomen opzegging staat echter meer op het spel dan een aanval op vrouwenrechten, hoe schadelijk die op zichzelf ook is. Het is een indicatie voor een wijdere erosie van de democratische rechtsstaat, onder meer in Polen. Rechten van vrouwen sneuvelen als eerste in nationalistisch-populistisch regimes waarin leiders doorgaans op een patriarchale orde teruggrijpen. Dit bleek onlangs nog in Polen, Hongarije en de Verenigde Staten, waar abortusrechten op de helling staan.

Lees ook: Vrouwenrechtenverdrag is ‘ideologie’ voor Polen

Waardengemeenschap onder vuur

Dit alles roept een fundamentele politiek-morele vraag op voor de Europese Unie: hoe geloofwaardig is de EU als waardengemeenschap, met democratie en mensenrechten als fundamenten, als een lidstaat ongehinderd die fundamenten kan ondermijnen? De rechtsstaat in Polen is al langer in het geding wegens het ontslag van rechters die de regering politiek onwelgevallig zijn. Onafhankelijkheid van wetgeving, bestuur en rechtspraak is een conditio sine qua non voor elke democratie.

Binnenlands protest heeft tot nog toe niet het gewenste effect gehad en stuit op represailles. Toch moeten wij niet vergeten dat meer dan de helft van de Polen niet voor deze regering koos, en hoe fel het verzet is in het land.

Het is te hopen dat premier Rutte en andere politieke leiders in de EU en de Raad van Europa de rug recht houden in het hanteren van rechtstatelijke voorwaarden voor Europese financiële steun in de nasleep van de coronacrisis. Vrouwenrechten zijn de spreekwoordelijke kanarie in de kolenmijn. Zij verdienen bescherming. Er is dus alle reden om dit signaal serieus te nemen en tot actie over te gaan. Europa, let op uw zaak!

Correctie (1 augustus 2020): in een eerdere versie van dit artikel stond dat de Poolse regering een „visitekaartje” heeft afgegeven na de herverkiezing van president Duda. De regering (van premier Mateusz Morawiecki) is al in oktober 2019 aangetreden, na de parlementsverkiezingen. Niet „bijna de helft” van de Polen koos niet voor deze regering, zoals er stond, maar meer dan de helft. Deze onjuistheden zijn hierboven aangepast.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.