Voor niemand een eerlijk proces in Polen?

Poolse Rechtsstaat Op verzoek van de rechtbank in Amsterdam moet het Europese Hof van Justitie bepalen of Polen nog in de Europese rechtsorde past.

Betogers uiten steun aan een Poosle rechter, die voor de tuchtkamer van het Hooggerechtshof moest komen.
Betogers uiten steun aan een Poosle rechter, die voor de tuchtkamer van het Hooggerechtshof moest komen. Foto Omar Marques / Getty

Nederlandse rechters leveren per direct geen verdachten meer over aan Polen, totdat het Europees Hof van Justitie besluit of dit nog verantwoord is. De rechtbank in Amsterdam oordeelde vrijdag dat Poolse rechtbanken en gerechtshoven niet langer onafhankelijk zijn, sinds de conservatief-nationalistische regering daar het tuchtrecht en de benoemingen van rechters gepolitiseerd heeft.

De internationale rechtshulpkamer in Amsterdam heeft zogeheten prejudiciële vragen gesteld aan het Hof in Luxemburg. Dat moet nu bepalen of de grondrechten van Europese burgers worden geschonden na overlevering aan een rechtbank in een land waar nationale wetgeving „de onafhankelijkheid van dat gerecht niet meer waarborgt”. De consequenties kunnen enorm zijn.

1 Wat is er in Polen aan de hand?

Sinds de partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) in 2015 in Polen aan de macht kwam, heeft deze de rechterlijke macht ingekapseld. Het Constitutioneel Hof wordt op illegale wijze gevuld met medestanders. Het parlement krijgt controle over de Raad voor de Rechtspraak, die over de benoemingen en promoties van rechters gaat. Het afgelopen jaar versnelden de ontwikkelingen: disciplinaire maatregelen tegen rechters worden aangescherpt en de Hoge Raad krijgt een voorzitter die persoonlijk bevriend is met de minister van Justitie. Bezwaren, halfslachtige procedures en rechtszaken van de Europese Commissie hebben nauwelijks effect.

Rechters twijfelen: verdachten wel of niet overleveren aan Polen?

2 Wat maakt de actie van de rechtbank bijzonder?

Rechters in andere Europese landen hebben grote zorgen over de afbraak van de Poolse rechtsstaat. In verschillende lidstaten zijn verzoeken om verdachten over te dragen opgeschort uit angst dat zij in Polen geen eerlijk proces zullen krijgen. De regel die het EU Hof daarvoor in 2018 vaststelde, is dat overlevering alleen geweigerd mag worden wanneer een individuele verdachte „reëel gevaar loopt dat zijn grondrecht op een eerlijk proces zal worden geschonden”. Maar de rechtshulpkamer in Amsterdam, de instantie die gaat over alle overleveringen uit Nederland, is de eerste die keihard stelt dat elke Poolse verdachte dat risico loopt vanwege „structurele en fundamentele gebreken” in de Poolse rechtsstaat. De spoedprocedure in Luxemburg moet binnen drie à vier maanden uitsluitsel geven.

3 Wat zijn de praktische consequenties?

Maciej L., de van drugssmokkel verdachte Pool wiens zaak aanleiding is voor het inschakelen van het EU Hof, blijft voorlopig in Nederland. Ook zal de rechtshulpkamer de komende maanden geen andere verdachten overleveren. Als het Hof in Luxemburg het met de rechtbank eens is dat niemand meer garantie heeft op een onafhankelijk proces in Polen, zullen de gevolgen verstrekkend zijn. Overleveringen binnen de EU zijn – anders dan uitleveringen daarbuiten – gebaseerd op blind vertrouwen tussen rechters en juridische systemen. Als dat wegvalt, heeft dat niet alleen consequenties voor de honderden verdachten die nu per jaar aan Polen worden overgeleverd, maar voor het hele bouwwerk van de EU. Wanneer Poolse verdachten in een andere lidstaat hun straf kunnen ontlopen, bezwijkt het systeem van open grenzen. En als formeel niet meer wordt gerekend op de autonomie van Poolse rechters, heeft dat ook gevolgen buiten het strafrecht: voor zakelijke geschillen en voogdijzaken. Door de labbekakkerige aanpak van Polen door de politieke instituties van de EU, moet het Hof nu de fundamentele beslissing nemen of het land nog wel in de Europese rechtsorde past.