Opinie

De metropool Groot-Amsterdam bestáát – pas het bestuur daarop aan

Regio Groot-Amsterdam kent 2,5 miljoen bewoners en nog meer bezoekers en forenzen. Het kampt met problemen als woningbouw, vervoer, verzilting. Maar een krachtig bestuur dat zich om de metropoolregio bekommert, ontbreekt, schrijft .
De wijk Amsteldorp in Amsterdam
De wijk Amsteldorp in Amsterdam Foto Theo Baart

Makelaars, woningzoekenden en mensen die al in het gebied wonen en werken, weten het al lang: Groot-Amsterdam bestaat. Dat stuk Nederland tussen Westknollendam, Lelystad, Abbenes en IJmuiden is een gevarieerd en buitengewoon aantrekkelijk gebied met veel groen, werkgelegenheid en cultuur, met een uitstekende infrastructuur en een historische stadskern die tot de mooiste van de wereld wordt gerekend.

Voor de 2,5 miljoen bewoners is de metropoolregio een realiteit. Ze wonen in Hoofddorp of Almere, werken op Schiphol of in Amsterdam, doen boodschappen in Amstelveen of Muiden en recreëren in de polders, op het strand of aan de Amstel. Projectontwikkelaars zien dat woningzoekenden zich gelijktijdig inschrijven voor nieuwbouw in Uithoorn, Almere of Zaanstad.

Slechts één groep is nog niet aan deze werkelijkheid toe: bestuurders. In het staatsrecht bestaan nu eenmaal alleen maar het Rijk, provincies, waterschappen en gemeenten. Dat er zich ook regio’s kunnen vormen, dat die aan belang winnen en dat gemeentegrenzen daarbij hinderlijk in de weg kunnen liggen, dat had Thorbecke niet kunnen voorzien toen hij in 1851 de Gemeentewet maakte. Dat wreekt zich als er een metropool ontstaat als Groot-Amsterdam. Een uniek, stedelijk gebied, waar 32 gemeentebesturen en twee provincies de dienst uitmaken. En waar de bewoners zich nu zorgen moeten maken over het voortbestaan van alle verworvenheden.

Bestuurlijk onvermogen

Zelf woon ik in een vinexwijk in Hoofddorp. Niet zo lang geleden was dat een plattelandsdorp, op flinke afstand van de grote stad. Inmiddels zit het, door de aanleg van woonwijken, bedrijventerreinen, wegen, sporen en een vliegveld, vastgeklonken aan Amsterdam. Dezelfde ontwikkeling vindt plaats op de andere flanken van Amsterdam. Dat maakte mij nieuwsgierig. Ik ben met mijn camera het gebied ingetrokken en heb drie jaar lang de plekken gefotografeerd waar dit ‘ensemble’ tot verrassende resultaten heeft geleid. Maar ik ben ook op plaatsen geweest waar bestuurlijk onvermogen succes in de weg staat.

Al fotograferend raakte ik opnieuw onder de indruk van Groot-Amsterdam. Het was nooit gelukt om zo’n stadsregio te ontwerpen, want te groot, te ingewikkeld, te duur. Nee, deze opmerkelijke stadsregio is ontstaan door de toevallige loop van de geschiedenis en het culturele en economische succes van Amsterdam.

Op dit beperkte grondgebied vind je levendige steden met een eigen identiteit en rustige woonwijken, cultuur, onderwijs, gezondheidzorg en bedrijfsterreinen. Je kunt bijna alles met de fiets bereiken en ook het openbaar vervoer is hoogwaardig en fijnmazig. De regio is internationaal goed bereikbaar. Dat heb je bij meer metropolen, maar nergens vind je wat je hier hebt: duinen, heide, veenweiden, plassen, parken en polders binnen handbereik. Er is volop industrieel erfgoed – de Stelling van Amsterdam, de verdedigingslinie op zo’n 15 tot 20 kilometer rond het centrum met daarin 45 forten, is een weergaloos monument. De kring rond de kernstad zou het tot de verbeelding sprekende symbool van Groot-Amsterdam kunnen zijn.

En dit alles in combinatie met een gevarieerde en hoogwaardige economie: een belangrijk havengebied en luchthaven, een staalfabriek, datacenters, een groeiende financiële sector, een bloeiende creatieve sector en toeristische topattracties. De metropool kan putten uit een groot reservoir van hoogopgeleide mensen, die ook graag uit een ver buitenland komen om juist hier te werken.

Te vaak lokale oplossingen

Maar is die unieke metropoolregio toekomstbestendig? Dat is helemaal niet zeker, ontdekte ik op mijn zwerftochten door het gebied. De regie ontbreekt namelijk. En dat leidt vooral tot lokale oplossingen, die het succes van Groot-Amsterdam in de weg staan.

Een voorbeeld. Ooit doorsneed de A9 Badhoevedorp. Inmiddels is de snelweg verlegd, en dat is voor het dorp een uitkomst. Maar op het vrijkomende terrein bij knooppunt Badhoevedorp worden nu twee-onder-een-kapwoningen gebouwd. Terwijl hier, zo vlakbij Schiphol en de Zuidas, hotels, kantoren en congresruimte een veel betere oplossing zouden zijn. Zie ook de ideeën die nu worden ontwikkeld voor de westkant van Haarlemmermeer. Daar wordt ‘landelijk wonen’ gepropageerd. Doe dat maar in Lelystad of Almere, zou ik zeggen, want op deze plek is landelijk wonen verspilling van schaarse ruimte. Maar wie trekt zich dat aan?

De winkelstraat De Corridor, Almere-Centrum.
Foto Theo Baart
Badhoevedorp, Knooppunt voormalige A9
Foto Theo Baart
Foto’s Theo Baart

In de metropoolregio hangt alles met elkaar samen. Wanneer je het kwetsbare en mooie Waterland net boven Amsterdam open wilt houden, zul je elders in hoge dichtheden moeten bouwen. In de Sluisbuurt in Amsterdam, maar ook bijvoorbeeld enkele tientallen kilometers verderop, in Lisserbroek. Daar worden vierduizend woningen gebouwd. De toekomstige bewoners zullen graag gebruik maken van de voorzieningen in Lisse, dat aan de overkant van de ringvaart ligt, en omgekeerd. Een nieuwe brug zou welkom zijn. Maar omdat Lisserbroek tot een andere gemeente behoort en tot overmaat van ramp in een andere provincie ligt, komt het daar vooralsnog niet van. De bestuurlijke grenzen zijn rigide en verlammend.

Dorpspolitiek werkt niet in Groot-Amsterdam. Niet als het om woningbouwprojecten gaat, en ook niet als het om grotere opgaven gaat: vervoer, energietransitie, waterberging, herstel van de biodiversiteit, klimaatadaptatie, bodemdaling, verzilting. De coronacrisis benadrukt iets wat al eerder gesignaleerd is maar nu extra urgent is: we moeten onze publieke ruimten anders gaan indelen en ruimte maken voor een groenere metropool.

De ‘gezonde stad’ kan een nieuwe aantrekkelijke vestigingsvoorwaarde worden – maar dan moet iedereen óver de gemeentegrenzen heen kijken. Gemeentebesturen moeten zich om méér bekommeren dan het heil van de eigen inwoners en inzien dat er een groter belang is. Dat is moeilijk, want daar krijg je kiezers niet snel warm voor. Hoe legt een wethouder van Zaanstad uit dat de komst van Amsterdammers vooral een verrijking van de stad is en niet alleen verdringing van woningzoekende Zaankanters? Wie vertelt dat goed openbaar vervoer in Amsterdam een regionale zaak is omdat ook veel forensen er gebruik van maken? Wie komt op voor het door Amsterdammers intensief gebruikte gebied langs de Amstel (de Amstelscheg), dat nu zwakjes wordt beheerd door drie kleine buurgemeenten?

Het kan wel

Zeker, er is overleg en afstemming in allerlei colleges en praatclubs. De meest tot de verbeelding sprekende organisatie, de Metropoolregio Amsterdam, is een samenwerkingsverband van 32 gemeenten, twee provincies (Noord-Holland en Flevoland) en de Vervoerregio Amsterdam. Maar dit college kent geen rechtstreekse democratische controle; wat zich er afspeelt, onttrekt zich aan de waarneming van de burgers.

Soms werken gemeenten vruchtbaar samen. Neem de Diemerscheg. Dat is een lange groenstrook die zich ten oosten van de stad uitstrekt van het Amsterdamse Flevopark tot voorbij Weesp en zich op het grondgebied van verschillende gemeenten bevindt. Er wordt nu gewerkt aan plannen om de bestaande woonwijken te vergroenen en zo vast te plakken aan het recreatiegebied.

Of neem Zaanstad. Doordat Amsterdam-Noord in hoog tempo wordt volgebouwd, vertrekken veel kunstenaars, café’s, restaurants en hippe bedrijvigheid naar Zaanstad. Daarop hebben Zaanstad, Amsterdam en de vervoerregio Amsterdam de handen ineen geslagen en een snelfietsroute aangelegd. Of neem het plan voor het doortrekken van de Noord/Zuidlijn. Dat zou voor de metropoolregio van grote betekenis zijn. Hoofddorp kan dan verstedelijken en wellicht het levendige stadshart krijgen dat het nu zo mist. Het treinstation op Schiphol zou worden ontlast en er zouden meer internationale treinen in Amsterdam kunnen stoppen.

Groot-Amsterdam bestaat niet alleen, het kan een bloeiende metropoolregio worden voor bewoners en gebruikers. Dan moeten er wel ingrijpende keuzes worden gemaakt. Dan zijn verstandige planning, goed beheer, communicatie en democratische controle noodzakelijk. Kortom; regie, en wel nu! Voor het te laat is.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.