Met grof geweld en propaganda tracht het Jalisco-kartel te profiteren van de coronacrisis in Mexico

Misdaad in Mexico Het ‘knuffels, geen kogels’-beleid heeft niet voorkomen dat Mexico nu wordt geplaagd door uitzonderlijk bruut crimineel geweld.

Emoties na de moordaanslag in Irapuato in de provincie Guanajuato. Daarbij kwamen begin deze maand zeker 24 Mexicanen om het leven.
Emoties na de moordaanslag in Irapuato in de provincie Guanajuato. Daarbij kwamen begin deze maand zeker 24 Mexicanen om het leven. Foto AFP

Terwijl de camera zich langs een lange rij pantserwagens beweegt, maken zwaarbewapende leden van het Cártel Jalisco Nueva Generación (CJNG) zich kenbaar. „Wij zijn mensen van meneer Mencho!” Een van de gemaskerde mannen laat zijn automatisch geweer een goede tien seconden afgaan, wat de anderen nog verder ophitst. „De elitegroep!”

De ruim twee minuten durende video, door velen bestempeld als ‘oorlogspropaganda’, verscheen half juni op sociale media. Volgens het ministerie van Defensie is hij opgenomen in de staat Jalisco en afkomstig van het gelijknamige kartel dat daar ook zijn basis heeft. Zowel binnen als buiten Mexico deden de beelden veel stof opwaaien: de voorbije weken werden, behalve door corona, beheerst door enkele grove geweldsuitbarstingen, die zelfs voor Mexicaanse begrippen uitzonderlijk waren.

Hoewel er vermoedelijk tussen de twee- en driehonderd criminele organisaties actief zijn in Mexico – en ook veiligheidsdiensten die zich schuldig maken aan corruptie en verdwijningen – valt vooral het kartel uit Jalisco op de afgelopen tijd. Het CJNG zou betrokken zijn geweest bij aanvallen op twee afkickklinieken in Guanajuato, waar het in conflict is met het plaatselijke Santa Rosa de Lima-kartel. Deze rehabilitatiecentra zijn vaker doelwit, omdat huurmoordenaars, of sicarios, van gewapende groepen daarin nogal eens hun toevlucht proberen te zoeken.

Daarnaast lijkt het CJNG ook verantwoordelijk voor de moord op een rechter en diens vrouw in de staat Colima, en voor de moordaanslag op de politiechef van Mexico-Stad – beide vonden plaats in juni. De korpschef, Omar García Harfuch, kwam er met drie kogelwonden levend vanaf, twee van zijn lijfwachten en een omstander overleefden de aanslag niet.

Grove gewelddadigheden vooral in Midden-Mexico

Regering uitdagen

Dat het geweld en de onveiligheid toenemen in Mexico, ligt in de lijn der verwachtingen, benadrukt InSight Crime-onderzoeker Chris Dalby. „Maar een moordaanslag op iemand van dit kaliber, de politiechef van de hoofdstad, dat is zelfs voor het Jalisco-kartel zeldzaam.”

„Die aanslag”, zegt analist Falko Ernst van de International Crisis Group (ICC), „is om af te tasten hoever ze kunnen gaan. Wat doet de overheid? Met harde hand terugslaan , of juist een stap achteruit? De ene optie versterkt het geweld, de ander geeft het CJNG de ruimte zich verder te vestigen.” Uit tapgesprekken blijkt dat het kartel meer hoge functionarissen als doelwit heeft, onder wie de gouverneur van Jalisco en een paar ministers.

Het CJNG ontstond als afsplitsing van het Sinaloa-kartel na de dood van een van de leiders. Het Sinaloa-kartel, onder leiding van toenmalig topman Joaquín ‘El Chapo’ Guzmán Loera die nu een levenslange straf uitzit in de VS, specialiseerde zich in de productie van methamfetamine in de regio van Jalisco. Het CJNG bleef een tijd gelieerd aan het moederkartel en splitste zich volledig af in 2013.

Een aanslag op iemand van dit kaliber, de politiechef van de hoofdstad, is voor het Jalisco-kartel zeldzaam

Chris Dalby misdaadonderzoeker

Sindsdien manifesteert de CJNG zich als het snelstgroeiende en misschien wel luidruchtigste kartel in Mexico. „Dit betekent niet dat ze ook het dominantste zijn”, zegt InSight Crime-onderzoeker Victoria Dittmar. „Bij de noordelijke grens met de VS of de staat Guerrero, waar veel papaver voor de heroïneproductie wordt verbouwd, zijn ze maar één van de vele actieve criminele organisaties.”

Tactiek van angst zaaien

Toch zijn ze dankzij hun tactieken van angst zaaien, jongeren ronselen, veel gewelddadige acties uitvoeren die ruime media-aandacht krijgen en door hun sterke aanwezigheid op sociale media, inmiddels bijna in alle staten aanwezig. Niet alleen met drugshandel als business, ook witwassen, omkopingen, afpersingen en ontvoeringen.

Het lijkt erop dat het CJNG handig gebruik weet te maken van de coronacrisis. Dalby: „We weten dat ze op sommige plekken voedselpakketten uitdelen aan de lokale bevolking. Zo probeert het kartel tijdens de crisis zijn populariteit te bevestigen in de gebieden waar ze al aanwezig zijn.” Bovendien is dit kartel zo groot, dat het genoeg verschillende inkomstenbronnen heeft, zegt hij. „Ze zullen er niet zoveel last van hebben als ze minder verdienen door bijvoorbeeld het afpersen van winkeliers omdat alles dicht is vanwege corona.”

De aankomende recessie en groeiende werkloosheid zullen het voor criminele organisaties alleen maar makkelijker maken om jongeren te rekruteren als sicarios, drugshandelaren of prostituees.

De Mexicaanse president Andrés Manuel López Obrador hield afgelopen maandag, kort na het uitlekken van het CJNG-propagandafilmpje, vast aan zijn softere aanpak van drugsbendes. „Geweld moet niet beantwoord worden met geweld. We gaan hen [de kartels, red.] niet de oorlog verklaren”, zei hij tijdens zijn dagelijkse persconferentie. Wel zei hij de gouverneur van Jalisco te blijven steunen in de strijd tegen criminaliteit.

Hoewel de president in mei per decreet besloot militairen de straat op te sturen, zegt hij weg te blijven van het veel bekritiseerde beleid van zijn voorgangers: nadat in 2006 ook het leger zich begon te mengen in de Mexicaanse drugsoorlog, nam het geweld dramatisch toe. Het oppakken of uitschakelen van kartelleiders zorgde juist voor een versplintering van de criminele organisaties die met elkaar rivaliseren om grondgebied.

Maar de campagneslogan van de president – ‘knuffels, geen kogels’ –, wat slaat op een beleid dat zich niet primair richt op het nog harder aanpakken van bendes – betaalt zich voorlopig niet uit. Volgens cijfers die de overheid deze week publiceerde, werden de eerste helft van dit jaar bijna 18.000 moorden gepleegd. Dat is een lichte stijging ten opzichte van dezelfde periode in 2019, dat een recordaantal moorden telde.

Ook een databank van vermiste personen liegt er niet om. Volgens die cijfers zijn er momenteel ruim 73.300 mensen, van wie 12.000 kinderen, niet gevonden. Mexico ligt bezaaid met clandestiene massagraven waar criminelen hun slachtoffers dumpen. Vooral pijnlijk voor de president is dat 10.000 mensen als vermist zijn opgegeven sinds zijn aantreden, eind 2018.

Om een einde te maken aan de toenemende invloed van de kartels, is een andere aanpak nodig, zegt Falko Ernst van de ICC. „Lokale instituties moeten sterker worden, jongeren moeten andere kansen krijgen. De politie en het leger slaan wel toe, maar we zien geen structurele plannen en hervormingen. Zonder die veranderingen, is de overheid in Mexico heel beperkt in haar mogelijkheden.”