Weer een SP’er als burgemeester? Nou nee, zegt de partij

SP-burgemeester Emile Roemer was de eerste burgemeester van de SP ooit. Nu hij afzwaait, blijft het daar wat de partij betreft bij. SP-voorzitter Visscher: „Roemer heeft het goed gedaan. Daarmee is voor ons de kous af.”

De eerste burgemeester van SP-huize ooit wordt misschien ook wel de laatste. Want als Heerlen na het zomerreces afscheid neemt van Emile Roemer – hij bestierde de Limburgse stad ruim tweeënhalf jaar als waarnemend burgemeester – neemt zijn Socialistische Partij ook afscheid van een voor die partij pikant experiment.

Een door de Kroon benoemde en dus ongekozen burgemeester uit de eigen gelederen? Nee, dank je, klonkhet van oudsher in de antimonarchistische SP. Wethouders en provinciale bestuurders leveren – dat kan. Maar een burgemeester zonder kiezersmandaat, dat is ideologische capitulatie.

Oud-fractievoorzitter van de SP in de Tweede Kamer Emile Roemer werd in maart 2018 de uitzondering op dit haast in marmer gebeitelde principe. Maar wat de partijleiding betreft, zijn er nu andere prioriteiten. „Roemer heeft het in Heerlen goed gedaan, en daarmee is voor ons de kous af”, zegt partijvoorzitter Jannie Visscher.

De vraag of en wanneer een SP’er burgemeester zou worden was tien jaar lang een terugkerend thema binnen de partij. Kamerleden als Sadet Karabulut, senator Tiny Kox, maar ook Roemer zelf, vonden dat de partij de scrupules moest laten varen, zeker sinds vertrouwenscommissies bij burgemeestersbenoemingen een extra waarborg vormden om dit proces uit de achterkamertjes te houden. „Met de vertrouwenscommissie is kritiek op de benoemde burgemeester niet meer fundamenteel”, zegt Kox. „Het ambt staat voor iedereen open, ook voor SP’ers.”

Volgens Visscher is de discussie over het binnenhalen van burgemeesterposten binnen haar partij inmiddels verstomd.

Armoede, vergrijzing en leegloop

Het experiment met Roemer lijkt daar zeker aan te hebben bijgedragen. Heerlen, een stad die sinds de mijnsluitingen in de jaren zeventig hoog scoort op landelijke lijstjes van armoede, vergrijzing en leegloop, kreeg dankzij het grote Haagse netwerk van Roemer in de afgelopen jaren weer landelijk ’smoel’, klinkt het lovend. Hij onderhield tot op het laatst contact met de Amsterdamse burgemeester Eberhard van der Laan, die die armlastige krimpgemeente Heerlen ‘geadopteerd’ had. De hoofdstad gaf de Limburgse zusterstad ambtelijke ondersteuning en een veelheid aan adviezen.

Roemer onderhield ook zijn contacten op het Binnenhof. Bij de opening van het stationskwartier in zijn stad stonden staatssecretaris Stientje van Veldhoven (Infrastructuur en Waterstaat, D66) en NS-topman Roger van Boxtel (ook D66) vooraan. Zo kreeg Roemer een nieuwe internationale intercityverbinding tussen Den Haag en het Duitse Aken, via Heerlen, op de agenda. Begin dit jaar strikte hij premier Rutte voor de opening van een internationaal cultuurfestival in Heerlen. „Zuid-Limburg heeft hier iets unieks”, zei Rutte na afloop. Lobby geslaagd: „ik hoop dat we er met zijn allen met meer trots over gaan praten”, voegde Rutte aan zijn compliment toe.

Lees ook: Wethouders van SP voelen de groeipijn

Maar de stad landelijk smoel geven, is niet genoeg, vindt voormalig SP-partijvoorzitter Ron Meyer, tevens fractievoorzitter van de Heerlense SP. „Natuurlijk is het goed dat hij Rutte wist over te halen om naar Heerlen te komen. Maar de politiek van Rutte heeft veel Heerlenaren ook hard geraakt. En dan is het onze opdracht aan Roemer om Rutte daar ook op te wijzen. Dat Heerlen nog een sociale inhaalslag te maken heeft.”

Gerd Leers (CDA), oud-minister en voormalig burgemeester van Maastricht, was nagenoeg tegelijkertijd met Roemer waarnemend burgemeester van buurgemeente Brunssum. En hij heeft het bijna te doen met Roemer. Leers: „In Frankrijk lopen die gele hesjes op straat. In Heerlen zitten ze op het pluche in het stadhuis en begrenzen ze ook de ruimte die ze hun eigen bestuur en hun burgemeester gunnen.”

De SP maakt, met nu 10 van de 37 zetels in de gemeenteraad, als grootste fractie al vijftien jaar de dienst uit in Heerlen. En in de ‘partijarchitectuur’ neemt de stad een cruciale plek in. Het is de woonplaats van SP-prominenten als Ron Meijer, oud-Kamerlid Jan de Wit en diens echtgenote en partijcoryfee Riet de Wit.

Leers omschrijft de SP in Heerlen als een politieke beweging van „volkse sentimenten”, waarbij het „zich tekortgedaan voelen diep is ingedaald”. In dat spanningsveld moest Roemer volgens de CDA’er opereren.

Nog meer rode tomaten

Vriend en vijand waren verrast toen op 13 maart 2018 de Limburgse Commissaris van de Koning, Theo Bovens, Roemer als waarnemend burgemeester presenteerde. Bovens had een tweede kandidaat achter de hand, voor het geval Heerlen Roemer niet zou pruimen. „Nog méér rode tomaten in de stad”, klonk het bozig vanuit de oppositie. Maar de Limburgse vlaaien stonden klaar: de nieuwkomer werd feestelijk onthaald.

Roemer was van 2002 tot 2006 wethouder in het Noord-Brabantse Boxmeer en had zo ervaring opgedaan met lokale democratie. Toen hij in 2010 partijleider werd, ging de SP in meer steden en provincies meebesturen. In 2014 was hij betrokken bij de collegevorming in Amsterdam, waar hij er samen met D66-leider Alexander Pechtold in slaagde om de PvdA uit het stadsbestuur te wippen. SP en D66 leverden vervolgens enkele wethouders.

Na zijn vertrek uit de Tweede Kamer, eind 2017, kwam Roemer zelf in beeld voor het lokaal bestuur. Maar slechts een handvol vertrouwelingen was van zijn belangstelling op de hoogte. Zoals de Limburgse gedeputeerde Ger Koopmans, voormalig Tweede Kamerlid voor het CDA. Die kende Roemer uit de tijd dat beiden in de Kamer zaten. Uitgerekend deze CDA’er polste Roemer in een café vlakbij het Binnenhof over de post in Heerlen. Koopmans vroeg de Heerlense SP-wethouder Peter van Zutphen of Roemers eigen partijgenoten hem daar wel wilden.

Voor de Heerlense politiek was Roemer de zoveelste burgemeesterspassant op rij. Ze hadden er in tien jaar tijd inmiddels vijf meegemaakt, van CDA-, VVD-, en PvdA-huize. En dus van de SP.

Roemer kreeg te maken met een ambtelijk apparaat dat aan reorganisatie toe was na een mislukte fusie met buurgemeente Landgraaf. Een ambtenarenbestand dat volgens CDA’er Leers bovendien bestond uit een „leger van ja-knikkers, na jarenlang dominant socialistisch bewind”. Roemer had er zijn handen vol aan, want personeelszaken wás bij zijn aantreden een ‘burgemeestersportefeuille’. Tweeënhalf jaar later is reorganiseren nog steeds volop aan de orde en is het een komen en gaan van topambtenaren.

‘Charmant verbinder’

Roemer moest in de stad ook de boel bij elkaar zien te houden. Want steden als Heerlen en Brunssum zijn, wat Leers betreft, bestuurlijke proeftuinen. „Radicale partijen als de SP die lokaal bestuurlijke verantwoordelijkheid nemen, moeten de balans zien te vinden tussen het extreme politieke geluid van de straat en de gematigder toon die nodig is om samen te kunnen werken met andere partijen in de gemeente.”

Voor Roemer was het relatief makkelijk die balans te vinden, omdat zijn partij in Heerlen de grootste was. En omdat de SP-fractie in Heerlen het „zich niet kon permitteren „om te botsen met zo’n vooraanstaand partijgenoot”, aldus Leers. „Dat heeft Roemer knap uitgespeeld. Zo kon hij zijn eigen bestuurlijke ruimte nemen, beter dan zijn voorgangers.”

Ron Meyer blikt anders terug op het experiment met een burgemeester uit eigen kring. „Dat heeft alleen zin als die burgemeester toegevoegde waarde heeft op een sterke en scherpe SP-volksvertegenwoordiging in de gemeenteraad”, zegt hij. De partij kan, als grootste in de gemeenteraad, in de stad ruzie maken met vastgoedondernemers, bedoelt hij. Dan is het aan de burgemeester om het gesprek gaande te houden. In die zin, zegt Meyer, „was Roemer een charmant verbinder”. Maar dan wel in een van de laatste lokale SP-bolwerken van Nederland.

Voor Roemer zit de klus erop, Heerlen staat in politiek Den Haag beter op de kaart dan ooit tevoren. En de SP heeft haar eerste ervaring met een partijgenoot als burgemeester. Of dat naar meer smaakt? Volgens Meyer zeker niet overal in Nederland. „Want een eigen burgemeester is alleen interessant als je als partij sterk bent in die stad. Dan kun je de middenklasse verbinden met de arbeidersklasse en als SP-burgemeester boven de partijen staan en toch herkenbaar blijven als socialist.”

Of Heerlen zich nogmaals voor zo’n experiment leent, is de vraag. Geen enkele SP’er heeft op de vacature-Roemer in Heerlen gesolliciteerd. Ook Roemer zelf niet. De gemeenteraad koos in juni senator Roel Wever (VVD) als nieuwe burgemeester.