Mensen demonstreren tegen het opstarten van een klinische proef met het Oxford-vaccin tegen Covid-19 bij Witwatersrand in Johannesburg. „Wij zijn geen proefkonijnen.”

Foto's AFP/EPA

Interview

‘Laat Afrika ook zelf vaccins maken’

Shabir Madhi Zuid-Afrika is proeftuin van het Oxford-vaccin tegen Covid-19. Maar zelf een vaccin ontwikkelen of produceren gebeurt er niet. „De investering vindt niet plaats. dat is helaas de werkelijkheid.”

Bemoedigend nieuws uit Oxford, vorige week: het vaccin dat aan die universiteit wordt ontwikkeld tegen het coronavirus, blijkt het immuunsysteem van de meer dan duizend Britse proefpersonen goed te hebben gedaan. ChAdOx1 nCoV-19, zoals het vaccin heet, wordt behalve in het Verenigd Koninkrijk ook in andere landen getest, zoals Brazilië en Zuid-Afrika.

Shabir Madhi, hoogleraar vaccinologie van de Universiteit van Witwatersrand, staat aan het hoofd van het team dat het Oxford-vaccin in Johannesburg test. Het idee het Oxford-vaccin in Zuid-Afrika te testen, komt van hem. „Ik heb in maart zelf contact gelegd met de hoofdonderzoeker aan de Universiteit van Oxford, Andrew Pollard. Ik ken hem al 25 jaar. Ik heb voorgesteld om in Zuid-Afrika klinisch onderzoek te doen naar de werkzaamheid van het Covid-vaccin.”

Tweeduizend Zuid-Afrikaanse vrijwilligers meldden zich in Johannesburg. Ze zijn tussen 18 en 65 jaar oud, vijftig van hen zijn hiv-positief. De vrijwilligers noch de onderzoekers weten wie van hen het vaccin heeft ontvangen en wie een placebo. „Dat wordt pas aan het eind van het jaar onthuld”, vertelt Mahdi.

Of het vaccin ook echt beschermt tegen Covid-19 moet nog blijken. Wie het uiteindelijk zal kunnen krijgen, en tegen welke prijs, moet ook nog uitgevochten worden. Het farmaceutische bedrijf AstraZeneca heeft de licentie om het vaccin in 2021 op de markt te brengen.

Covid-19 toont aan dat Afrika te weinig investeert in volksgezondheid

De Verenigde Naties schatten dat de wereld 7,8 miljard doses van het vaccin nodig heeft. Welvarende landen als Nederland hebben afgelopen maanden al afgedwongen dat ze vooraan staan bij de verdeling ervan. Het betekent voor armere landen als Zuid-Afrika nu al een achterstand, die alleen maar groter kan worden. Waarom laten zij zich wel gebruiken als proeftuin, maar produceren ze niet hun eigen vaccin?

Die vraag doet pijn aan het hart van professor Madhi, die al 25 jaar actief is met het testen van vaccins die altijd buiten Zuid-Afrika worden ontwikkeld en geproduceerd.

Waarom werken universiteiten als Witwatersrand in Johannesburg of UCT in Kaapstad niet zelf aan vaccins?

„Zuid-Afrika heeft in de afgelopen 25 jaar niet één vaccin ontwikkeld. We hebben niet de capaciteit om dat te doen. Er is hier geen enkele investering om vaccins te ontwikkelen of te produceren. Ook de vaardigheden zijn er niet.

Op het hele Afrikaanse continent zijn misschien twee plekken waar substantieel eigen vaccins worden geproduceerd. Er is één centrum in Senegal, dat produceert een vaccin tegen gele koorts. En in Egypte wordt een polio-vaccin voor kinderen geproduceerd. Dat is helaas de werkelijkheid.”

Lees ook: IMF-lening is ‘gifpil die Zuid-Afrika niet nodig heeft’

Waarom is het zo lastig?

„We hebben wel de capaciteit om te testen, maar niet om te ontwikkelen. Voor het ontdekken van vaccins heb je een veel breder repertoire van expertise nodig dan voor testen. Denk aan biochemici, techneuten, specialisten die samen moeten komen. Daarin zouden we moeten investeren. Maar die investering vindt niet plaats.”

Is de regering niet geïnteresseerd?

„Zuid-Afrika heeft een publiek-private onderneming, het Biovac Instituut, opgericht om vaccins te ontwikkelen, produceren en distribueren. De organisatie bestaat 25 jaar, maar in die tijd hebben ze niet één vaccin op de markt gebracht. We kunnen dan ook niet verwachten dat het nu wel in 25 weken gebeurt. Deze crisis is een wake-up call, maar ik ben bang dat als dit allemaal achter de rug is, we gewoon terug gaan naar business as usual.”

Waarom denkt u dat?

„We hebben in 2009, toen de varkensgriepepidemie rondraasde, ook een intense discussie gehad. Ook toen werd de vraag gesteld waarom Zuid-Afrika geen vaccins produceert. Maar nu hebben we die capaciteit nog steeds niet.

„Voor 1994 [toen het ANC aan de macht kwam, red.] produceerde Zuid-Afrika wél vaccins. We produceerden DTP, tegen difterie, tetanus en polio. Maar om een of andere reden besloot de regering na 1994 daar niet meer in te investeren. Dat was kortzichtig; die capaciteit sluiten zonder een back-up plan te maken. Het lab in Oxford maakt gebruik van technologie die ze al veel langer in huis hebben. Die is niet in zes maanden opgebouwd. Dat is technologie waar ze meer dan vijftien jaar aan gewerkt hebben en die is gebruikt voor onderzoek naar malaria, het ebola-virus en om een vaccin te ontwikkelen tegen sars.”

Had u, in plaats van Oxford te bellen om hun vaccin te testen, niet beter tegen farmaceutische bedrijven kunnen zeggen: we zitten in het midden van de storm, kom ons helpen met de productie van een eigen vaccin?

„Het vaccin van Oxford wordt gefabriceerd in een fabriek van AstraZeneca. Dat heeft een overeenkomst met een instituut in India, om het vaccin te produceren voor lage inkomenslanden. India produceert 75 procent van de vaccins voor lage inkomenslanden. Dat Indiase instituut heeft de capaciteit om vaccins te produceren, terwijl op het Afrikaanse continent geen equivalent bestaat van zo’n fabrikant.”

Lees ook: Vaccins uit China en Oxford zijn veilig en roepen afweerreactie op

Sub-Sahara Afrika ontwikkelt en produceert dus nauwelijks vaccins. Maar het maakt er wel gebruik van, misschien wel meer dan ieder ander continent.

„Dat klopt als je bijvoorbeeld naar kinderen kijkt: 20 tot 25 procent van alle kinderen in de wereld leeft in Afrika. Zij hebben allemaal vaccins nodig.”

Maar als Afrika die vaccins niet zelf ontwikkelt en produceert, blijft het afhankelijk van anderen.

„Dat klopt. Het is tijd dat Afrikaanse landen in de ontwikkeling van vaccins investeren. Covid-19 toont duidelijk aan dat op het Afrikaanse continent te weinig wordt geïnvesteerd in volksgezondheid. Terwijl: de Afrikaanse Unie heeft vijf jaar geleden al gezegd dat het tijd is dat Afrika zelf vaccins gaat ontwikkelen. Maar na vijf jaar is er geen enkele beweging op dit terrein. Er is een kortsluiting tussen wat politici zeggen en wat ze werkelijk doen.”

Rond 2000, tijdens de uitbraak van de hiv-epidemie, moest een actiegroep via de rechter afdwingen dat er betaalbare medicatie kwam. Maakt u zich zorgen over de prijs van het vaccin tegen Covid-19?

„Er zal nog een robuuste discussie gevoerd gaan worden over de prijs van en de toegang tot het vaccin. Zuid-Afrika valt al buiten de boot omdat het geen lage-inkomensland is, maar ze kunnen zich wel inkopen in dat Indiase initiatief. Dit vaccin zal veel langer nodig zijn dan alleen 2021 of 2022. De bedrijven hebben aangegeven dat ze het betaalbaar zullen maken, maar dan is nog de vraag of het ook beschikbaar is voor alle landen. Dat is een groter probleem dan de prijs.”