In tv-series is de nieuwe heldin hyperintelligent, seksueel onafhankelijk en oncharmant

Feminisme De hoofdrolspeelster in een aantal recente series is iemand die eindelijk zichzelf mag zijn: uitgesproken, onhandig en, vooral, onaangepast. Een vrouw die ongegeneerd haar minder charmante kanten met de wereld deelt.

Vilanelle (Jodie Comer) in Killing Eve.
Vilanelle (Jodie Comer) in Killing Eve.

In een café eet een meisje een ijsje. Een jonge vrouw zit aan een tafeltje tegenover haar. Het meisje neemt een hapje, gluurt naar de jongen achter de balie en lacht. Hij lacht terug. De vrouw staat op, rekent af en loopt vlak langs het tafeltje van het meisje. Wham! Ze zwiept het ijsje van tafel.

Dit is de Russische Villanelle, hoofdpersoon uit de thrillerserie Killing Eve. Ze is bloedmooi, eigenzinnig en een kille moordenaar. In de lade van haar nachtkastje liggen naast de tampons de kogels. Mannen vermoordt ze door een giftige haarspeld door hun oogkas te jagen of ze langzaam af te slachten. En ja, ze vindt het leuk om kleine meisjes te plagen. Vooral als ze bezig zijn mannen te behagen. Want je aanpassen als vrouw? Nee, dat nooit.

Villanelle (Jodie Comer) is een psychopaat met een moedercomplex, maar haar zelfstandigheid, fysieke en geestelijke uithoudingsvermogen zijn bewonderenswaardig. Niemand die haar vertelt wie ze moet zijn of wat ze moet doen. Producent Emerald Fennell, schrijfster van het tweede seizoen van Killing Eve, klopte zichzelf dan ook op de borst door de serie een ‘feministisch meesterwerk’ te noemen. En niet alleen vanwege Villanelle. Meer sterke vrouwen maken deel uit van de cast. Sandra Oh (Grey’s Anatomy), die een Golden Globe kreeg voor haar vertolking van Eve Polastri, speelt de briljante veiligheidsagent van MI5 die geobsedeerd raakt door Villanelle. En dan is er de uiterst calculerende, hyperrationele Carolyn Martens (Fiona Shaw), hoofd van de Russische afdeling van MI6. Net als de twee andere vrouwen is ze hyperintelligent, seksueel onafhankelijk, uitgesproken, en ja… totaal onaangepast.

Dat thema duikt de afgelopen tijd in meer tv-series op.Dat vrouwen stuntelen of er onhandige opmerkingen uit flappen, kennen we inmiddels van personages als Bridget Jones (Renée Zellweger) of Annie (Kristen Wiig) uit Bridesmaides. Ook seksuele onafhankelijkheid of gebrek aan gêne is geen nieuw thema. Denk aan een kreunende Meg Ryan in When Harry met Sally, de vele seksuele escapades van Samantha Jones (Kim Cattrall) in Sex and the City of Hannah (Lena Dunham) in Girls. Maar echt losgeslagen? Nee, dat zijn ze niet.

Lees ook: Het nieuwe feminisme dreigt over alles en niets te gaan. (2019)

Opgedroogde melkvlekken

Dat geldt wel voor de heldin die nu in tv-series opduikt. Een goed voorbeeld is de hoofdrolspeelster uit de Canadese Netflix-serie Working Moms. Ook al probeert Kate Foster (Catherine Reitman) moederschap en werk te combineren, iets in haar zorgt ervoor dat het niet lukt. Ze kan en wil zich niet conformeren. En dus vergadert ze met opgedroogde melkvlekken (van het kolven) in haar shirt, vertelt ze tijdens een babygroep-sessie over de harde keutel die ze na de bevalling uit haar anus moest peuteren, probeert ze haar man te verleiden door gekleed in de douche te gaan staan („ik ben een natte rat”) en gilt ze keihard tegen een loslopende beer in het bos. Ja, ze is maf en, inderdaad, totaal onaangepast.

De hoofdrolspeelster uit de BBC/Amazon-serie Fleabag, bedacht door de Britse schrijfster en producent Phoebe Waller-Bridge, is nóg een stuk erger. Fleabag (haar echte naam krijgen we nooit te horen) is een dertiger met een slechtlopend café in Londen. Ze heeft een verknipte relatie met haar zus, is manipulatief en seksverslaafd. Haar betrouwbare vriendje maakt het uit als hij haar betrapt, masturberend in bed, kijkend naar een filmpje van een speechende Barack Obama. Net als Kate is Fleabag een ster in het uitspreken van onderbewuste gedachten en gevoelens. En net als Villanelle is ze licht geschift maar schaamt ze zich niet voor haar mening, en zeker niet voor haar gekte of bizarre afwijkingen.

Grotere borsten

Dat is niet zomaar. Actrice Phoebe Waller-Bridge, die ook het scenario van Killing Eve schreef en vorig jaar voor Fleabag vier Emmy’s won, streeft ernaar wat ze noemt ‘gebrekkig feminisme’ te propageren. Vrouwen moeten imperfect durven zijn, is haar stelling. Daarmee bedoelt ze dat een vrouw aan geen enkel ideaal hoeft te voldoen, zelfs niet aan het ideaal van de ‘perfecte feminist’. Zo schaamt Fleabag zich er niet voor dat ze graag grotere borsten zou willen hebben. En als tijdens een feministisch college de spreekster aan de zaal vraagt wie van de toehoorders twee jaar van haar leven zou willen inruilen voor een ‘hot body’ steekt Fleabag, samen met haar zus, onmiddellijk haar hand op. Een slecht feminist zijn, aldus Waller-Bridge, dát is wat de onafhankelijke vrouw van nu moet durven zijn.

En dat zien we, met name via het briljante personage van Villanelle in Killing Eve. Want in feite keert Waller-Bridge het traditionele scenario van de thrillerserie om: in de meeste series eindigt de vrouw, als slachtoffer van een misogyne gek, in een bodybag. Maar in Killing Eve is Villanelle in plaats van slachtoffer juist de moordmachine en een inspirerend personage, gedreven door impuls. Zoals actrice Jodie Comer het in een interview samenvatte: „Wat ze (Villanelle, red.) doet is verschrikkelijk maar tegelijkertijd bewonderenswaardig, het staat voor een ongenaakbaar soort vrijheidsdrang.”

Lees ook dit interview met Jodie Comer: ‘Mensen vergeten soms hoe gevaarlijk mijn personage is’

Over deze vrijheidsdrang schrijft ook Helen Lewis, auteur van het recentelijk gepubliceerde boek Difficult Women. A History of Feminism in 11 Fights. Daarin stelt Lewis dat feminisme altijd een moeilijke kwestie zal zijn: het heeft immers betrekking op de helft van de wereldbevolking en het is lastig daar algemene uitspraken over te doen. Bovendien, stelt zij, lijdt het feminisme aan nog een andere kwaal: het is een beweging over vrouwen die wordt geleid door vrouwen. „En wat verwachten we van vrouwen? Perfectie. Vriendelijkheid. Onbaatzuchtigheid.(…) We ontleden het feminisme op zoek naar de tekortkomingen, om ons er zo van te verzekeren dat vrouwen niet boven zichzelf uit steken. We beschrijven vrouwen die de autoriteiten uitdagen als ondamesachtig, drammerig, zelfs geobsedeerd. We beschuldigen ze ervan dat ‘ze zichzelf op de voorgrond schuiven’ en ‘zich boven anderen plaatsen’.

F*cking menopauze

Exact die kant – het ondamesachtige, het ongegeneerd tonen van de eigen tekortkomingen – is wat Villanelle, Kate en Fleabag tonen. Ze ontworstelen zich daarmee aan een van de voornaamste eisen die impliciet nog steeds aan de moderne vrouw wordt gesteld: zorgzaamheid, inlevings- en aanpassingsvermogen en bescheidenheid. No more, is de boodschap van deze tv-series. De vrouw van nu probeert niet uit alle macht door het glazen plafond heen te breken, of met status en aanzien te voldoen aan de maatschappelijke normen. Nee, integendeel. Ze laat nu gewoon zien, zonder enige vorm van terughoudendheid, wat het betekent om vrouw te zijn.

Dat laatste wordt krachtig verwoord door actrice Kristin Scott Thomas, die in het tweede seizoen van Fleabag een heerlijke gastrol heeft. In een monoloog – inmiddels miljoenen keren bekeken op YouTube – zegt ze tegen Fleabag: „Vrouwen worden geboren met ingebouwde pijn. Dat is ons fysieke lot. Menstruatiepijn, pijnlijke borsten, barensweeën. We dragen het in ons, gedurende ons hele leven. (…) Jaren en jaren hebben we pijn tijdens iedere cyclus, en net op het moment dat je er vrede mee kunt hebben, wat gebeurt er dan? De menopauze. De f*cking menopauze komt, de meest f*cking geweldige gebeurtenis die je kan overkomen. Ja, je bekkenbodem droogt uit, je krijgt het onverwacht warm, en het kan niemand wat schelen, maar daarna? Dan ben je vrij. Niet langer een slaaf. Niet langer een machine met onderdelen. Maar gewoon een persoon.”

Dramatische woorden? Zeker. Maar wel eerlijk. Want Scott Thomas verwoordt misschien wel het laatste taboe waar vrouwen nog doorheen moeten breken. Namelijk dat een vrouw niets hoog hoeft te houden, dat ze ongegeneerd haar moeilijke, minder charmante kanten met de wereld mag delen. Dat ze eindelijk zichzelf mag zijn: onhandig, niet altijd even sociaal en, vooral, onaangepast.

Killing Eve, drie seizoenen op NPO Plus, Fleabag, 2 seizoenen op Amazon Prime, Working Moms, 4 seizoenen op Netflix.