De tweede, reddende golf

Ewoud Sanders

Woordhoek

Als we het over een tweede golf hebben, bedoelen we dat figuurlijk. Golf betekent hier een tijdelijke toename van iets – momenteel vrezen we voor een sterke stijging van het aantal coronabesmettingen. Dat is slechts een van de vele golven die ons kunnen raken. Denk aan geboortegolven, migratiegolven en – stellig in aantocht – bezuinigingsgolven.

Lang voordat al die figuurlijke golven ons overspoelden, betekende tweede golf simpelweg: tweede watergolf, doorgaans op zee. Je zou denken dat daar verder niks over te vertellen valt, maar het tegendeel is waar: decennialang zorgden tweede zeegolven voor spectaculaire krantenberichten. Zo liep in 1850 een schoener op een „blinde klip” bij Kaap de Goede Hoop waarbij 47 mensen overboord sloegen. „De overgeblevenen namen alsnu hunne toevlugt in het groote want [touwwerk]”, berichtte de Leydse Courant op 30 januari 1850, „toen een tweede golf den bevelvoerenden officier en een dame aan boord wegsloeg, welke benevens den eersten stuurman, die van de boegspriet geslagen werd, mede hunnen dood in de zee gevonden hebben.”

Stierven deze mensen de verdrinkingsdood, tientallen krantenberichten in de tweede helft van de negentiende eeuw maken melding van wonderlijke reddingen op zee met dit als vast patroon: eerste golf slaat iemand overboord, tweede golf spuugt hem of haar terug op het schip.

Het gaat meestal om één persoon, maar ook weleens om vijf tegelijk. Er zit zoveel herhaling in deze berichten en ze leken me zo onwaarschijnlijk dat ik vermoedde op een broodje-aapverhaal te zijn gestuit, maar een ervaren zeezeiler bevestigde me dat dit in theorie, zij het bij hoge uitzondering, mogelijk is.

Hier een vroeg voorbeeld van een dergelijk Jonas-uit-de-walvis-wonder, in een krant uit 1878. „Kapitein Lebourdais, gezagvoerder van het Fransche schip Persévérant uit Havre, is op merkwaardige wijze van den dood gered. Gedurende een orkaan op het dek staande, werd hij door eene geweldige golf weggeslagen en zou reddeloos verloren geweest zijn, had niet onmiddellijk daarop eene tweede golf hem weder op het schip geslingerd.” Zeker is dat de scheepsnaam Persévérant (‘Volhardend’) goed aansluit bij het verhaal.

Vanaf wanneer wordt tweede golf overdrachtelijk gebruikt? Sinds de Eerste Wereldoorlog. Vanaf 1915 lezen we soms over eerste en tweede golven landverhuizers, de migranten van toen. Maar veel vaker hebben de golven betrekking op manschappen die vanuit loopgraven het slagveld op rennen. De berichten schetsen gruwelijke beelden. „Wanneer de eerste golf van den aanval gedecimeerd is, is de grond met hoopen lijken bedekt. Maar de tweede golf komt al aanzetten en tracht vergeefs door ons vuur heen te komen.” Af en toe is er sprake van een stormgolf of aanvalsgolf, vaker kortweg van een golf. „Een tweede golf kwam uit de loopgraaf tevoorschijn.”

De vroegste vindplaats voor tweede golf in verband met griep dateert bij mijn weten van 1957. Een krant kopte toen aarzelend: „Tweede ‘golf’ van Aziatische griep?”

De samenstellingen influenzagolf en griepgolf zijn wel ouder. De eerste vond ik in 1919, de tweede in 1920. Een dagblad meldde toen: „Met het oog op de bijna gelijktijdige toeneming van griep in de groote Amerikaansche steden, in Europa (Polen) en ook in het verre Oosten (Japan), meent het ministerie dat er groote waarschijnlijkheid bestaat voor een nieuwe griepgolf.”

schrijft elke week over taal. Twitter: @ewoudsanders.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.