Opinie

De operatie heeft veel weg van een expeditie

Emma Bruns

Op het oog bestaat het werk in de zorg uit een opeenvolging van routinematige handelingen. Zo ook op de operatiekamer. Het is vrijdagmiddag, een uur of drie. Mevrouw P. is de laatste op het programma vandaag. Ze is 92 jaar, heeft vier kleinkinderen en negen achterkleinkinderen. In haar hals heeft ze een tumor bij de schildklier zo groot als een tennisbal. Het ding is zodanig gegroeid dat ze niet meer goed kan ademhalen en slechts pakjes drinkvoeding tot zich kan nemen. De eerste zin van de artseneed, „primum non nocere” (ten eerste, schaad de patiënt niet), zorgt er bij deze leeftijdsgroep meestal voor dat we het scalpel op de rug houden. Hier kozen we toch voor een interventie.

Ik vraag mevrouw naar haar geboortedatum. „17 februari, 1928”, zegt ze kordaat. Op raadselachtige wijze heb ik altijd een kort filmfragment in mijn hoofd waarin ik me in een flits de geboorte van een patiënt voorstel. Een schreiende baby in de armen van een huisarts, ijskristallen op de ramen, bezorgde ouders – hoe nog een mond te voeden in tijden van werkloosheid en financiële schaarste? Na een paar seconden vervolgen we de procedure. We bespreken de benodigde materialen, de ligging van de patiënt en de narcosetechniek.

Voordat we onze handen wassen, kijken mijn supervisor en ik nog eens naar de CT-scan die preoperatief is gemaakt. Als verbindingsstuk tussen hoofd en romp is de hals een fascinerend maar ook risicovol gebied om te opereren. Er lopen belangrijke vaten en zenuwen, maar ook de luchtpijp en de wervelkolom. Al scrollend kun je met de scan in drie vlakken de hals in dunne coupes bekijken. Hoe meer ervaring een chirurg heeft, hoe beter hij zich een voorstelling kan maken van de ligging van de tumor ten opzichte van de vitale structuren.

Alleen de hals met de tennisbal is nog zichtbaar. De rest is verstopt onder de blauwe doeken. Mijn supervisor duwt een stukje hechtdraad dwars over de hals om te kijken hoe de incisie het mooist in de huidlijnen valt. Op het tafeltje naast de operatie-assistente liggen alle instrumenten klaar. Als een zorgvuldig ingepakte rugzak voor een expeditie.

Na alle voorbereidingen begint de verbinding van de verbeelding met datgene waar het woord heelkunde vandaan komt: het handwerk (‘chirurgie’, heelkunde, komt van de oud-Griekse woorden cheír  = hand, arm en érgon  = werk).

In de uren die volgen heeft de procedure inderdaad verdacht veel weg van een expeditie. Voortdurend toetsen we onze voorstelling van de anatomie en de scan met datgene wat we tegenkomen. We kijken, voelen en proberen zo precies mogelijk in de vlakken te blijven zoals de natuur ze bedacht heeft. Vlak achter de schildklier lopen aan beide kanten de zenuwen naar de stembanden. Ze zijn erg kwetsbaar en als je ze beschadigt, wordt iemand hees of stom. Ik moet altijd aan de kleine zeemeermin denken als mijn supervisor met een minuscuul klemmetje vezel voor vezel de schildklier vrijwaart.

Ik denk terug aan het optreden van Typhoon als eerste Zomergast. Het was niet de kleine zeemeermin maar Peter Pan die hij aanhaalde om het belang van verbeelding in zijn vak te onderbouwen. Met aanstekelijk enthousiasme vertelde hij hoe hij zijn fantasie omzet in een verbaal product. Het is iets wat chirurgen als geen ander doen, een plan omzetten in een zichtbaar resultaat. Harvey Cushing (1869-1939), een Amerikaans chirurg en een van de mastodonten in de heelkunde, wist het belang van de verbeeldingskracht treffend samen te vatten. „Ik kijk uit naar de dag dat er een chirurg aangesteld wordt zonder handen. Het uitvoeren van de handeling is slechts een resultaat van alles wat eraan voorafging.”

Typhoon voegde er nog iets cruciaals aan toe, een zin die terecht is gekomen in zijn laatste album: „Ik ben nog steeds even onbevangen/ Maar de onschuld kwijt”. Dat lijkt me een mooi streven, ook voor een chirurg in opleiding.

En mevrouw P.? Die is gezond en wel naar huis. Misschien gaat ze wel naar de film met een achterkleinkind.

Emma Bruns is arts-onderzoeker en chirurg in opleiding.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.