Opinie

Vergeet de democratie niet bij toekomst EU

Bastiaan Rijpkema

Vorig jaar mocht ik met de Franse geopolitiek denker Dominique Moïsi in gesprek in De Balie. Het etentje vooraf was vrolijk. Moïsi kende het filmpje van Rutte en Macron in het Torentje nog niet. Tijdens de rondleiding beschrijft Rutte de hofvijver als „a small lake”. Macron: „That’s a lake?” Prachtig. Het debat met Moïsi daarna was serieuzer. De Europese verkiezingen stonden voor de deur en hij deed een dringend beroep op de jongere generaties. Ze lijken af te haken nu het menens wordt met de toekomst van Europa. Ik moest eraan denken in de week van de Europese top.

Er was euforie over wat Macron en Merkel voor elkaar hadden gebokst, maar ook de kater kwam snel. De fondsen voor wetenschappelijk onderzoek waren mager. Kurt Deketelaere, secretaris-generaal van een groep onderzoeksuniversiteiten, zag het mede als een falen van de universitaire lobby. Dat was sympathiek: ook de hand in eigen boezem steken. Maar we leven in de coronacrisis, een tijd waarin Europeanen uitzonderlijk zwaar leunen op hun wetenschappers. Als regeringsleiders zelfs dan onderzoek nog zien als dé post om in te snijden, vrees ik dat geen lobby tegen zoveel onbegrip op kan.

Ook was er de wrange triomf van Orbán. Merkel werd vooraf geprezen om haar Europese leiderschap – zij had, in tegenstelling tot onze zuinige Rutte, aan de Duitsers uitgelegd wat het unieke karakter van dit moment was. Een uniek moment vraagt om een historisch akkoord. Probleem is dat kennelijk met een historisch akkoord binnen handbereik zelfs Europese waarden vloeibaar worden – ook voor de Europese Merkel.

De invoering van heldere rechtsstaatcriteria voor Europese fondsen is onzeker. En in gesprek met Orbán zou Merkel hebben toegezegd de lopende sanctieprocedure tegen Hongarije te helpen vlottrekken. Er waren dan nog wel „cruciale stappen” van Hongarije nodig. Orbáns woordvoerder hing op zijn blog niettemin zonder reserve de vlag uit: Merkel had „beloofd” de sanctieprocedure te „beëindigen”. Een dag later werd de hoofdredacteur van het grote, nog onafhankelijke Hongaarse medium Index.hu ontslagen. Het was eerder dit jaar overgenomen door een van de oligarchen rondom Orban. Het maakte het allemaal nog net wat gênanter.

In het Europarlement schreef Guy Verhofstadt (Renew Europe) de tegenvallende middelen voor „pan-Europese projecten” toe aan de unanimiteitsregel. Alle regeringsleiders kunnen immers een veto uitspreken over de begroting. In deze krant hield Caroline de Gruyter een pleidooi om veto’s in te ruilen voor gekwalificeerde meerderheden. Alleen dan kunnen we „efficiëntie”, „zekerheid” en „meer waar voor ons geld krijgen”. Een historische parallel moest dat ondersteunen: de Republiek der Zeven Provinciën integreerde verder onder externe druk – dat kan ook voor de EU gelden.

Het is op dat punt dat ik moest terugdenken aan de avond met Moïsi. Hoe kunnen jongere generaties hun verantwoordelijkheid nemen voor de toekomst van Europa? Door na zestig jaar ‘EU is vrede’, het hoofdstuk ‘EU-democratie’ aan de Europese Unie toe te voegen. Juist wanneer de roep om meer ‘efficiëntie’ aanzwelt. Het is zeker voorstelbaar dat dit soort voorstellen leidt tot meer Europese ambitie en (geopolitieke) daadkracht. Maar aandacht voor het potentieel verlies aan democratie ontbreekt. Het is daar waar de analogie met de Zeven Provinciën mank gaat: de provinciën waren geen democratieën. Het opgeven van de veto’s in een club van nationale democratieën gaat gepaard met democratische kosten.

Europa is de proeftuin voor democratie buiten de natiestaat. Dat gaat met horten en stoten, boekenkasten vol plannen en in de knop gebroken experimenten (Spitzenkandidaten!). Maar we zijn er verder in gekomen dan waar dan ook. Het is nu aan een nieuwe Europese generatie om dat hoofdstuk af te maken. Met een ambitieuze Frans-Duitse as op stoom wordt die vraag alleen maar urgenter.

Bastiaan Rijpkema is jurist en rechtsfilosoof. Hij vervangt op deze plek Maxim Februari, die vakantie heeft.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.