Reportage

IMF-lening is ‘gifpil die Zuid-Afrika niet nodig heeft’

IMF-lening Het IMF schiet Zuid-Afrika te hulp met een miljardenlening om coronaklappen op te vangen. Maar dat zadelt volgende generaties onnodig op met een torenhoge schuld, waarschuwen experts.

In de rij, wachtend op werk, in Kaapstad. De helft van de Zuid-Afrikanen zegt nu zonder vast inkomen te zitten.
In de rij, wachtend op werk, in Kaapstad. De helft van de Zuid-Afrikanen zegt nu zonder vast inkomen te zitten. Foto Nic Bothma / EPA

Het Internationaal Monetair Fonds (IMF) leende wel eerder aan Zuid-Afrika: in 1958, 1961, 1976, en 1982 gebeurde het ook. Dat waren de dagen van de apartheid, toen het regime harde dollars nodig had voor racistisch beleid: elektriciteit in uitsluitend witte wijken, treinrails voor de aanvoer van zwart personeel naar de mijnen, economische tegenslag na hevige protesten. Voor de zwarte regering die in 1994 de macht kreeg, waren leningen van de grote westerse geldschieters in Washington altijd een no-go: te veel voorwaarden, te veel een bedreiging van de soevereiniteit.

Maar maandag moest Zuid-Afrika er dan toch aan geloven. Het IMF stemde in met een noodlening van 4,3 miljard dollar (3,6 miljard euro). Het is de grootste lening uit de geschiedenis van Zuid-Afrika, voor en na apartheid. Het is ook de grootste lening die het IMF aan een land geeft tijdens de coronacrisis. Meer dan veertig Afrikaanse landen hebben leningen aangevraagd. Volgens de persverklaring van het IMF is het geld bedoeld om te helpen met „de urgente nood op de betalingsbalans die is ontstaan als gevolg van de pandemie en om de economische verstoring als gevolg daarvan in te dammen”. De ravage van Covid-19 reikt inderdaad veel verder dan alleen de 450.000 besmettingen en 7.000 doden die de epidemie volgens de officiële cijfers nu al heeft geëist. De helft van de Zuid-Afrikanen zegt nu zonder vast inkomen te zitten. Eén op de twee huishoudens zegt door de lockdown die op 27 maart begon niet genoeg geld te hebben om eten te kopen. Bedrijven gaan zo snel ten onder dat de regering dit jaar rekent op een krimp van 7,2 procent, nog nooit vertoond sinds de komst van democratie.

Hoewel niemand twijfelt over de enorme impact van Covid-19 op Zuid-Afrikaanse huishoudens, vragen experts zich af of deze lening het juiste antwoord op de paniek is. Het IMF-geld komt bovenop een lening van The New Development Bank, die eerder al 1 miljard dollar (854 miljoen euro) ter beschikking stelde. En het land leent ook al 300 miljoen dollar (256 miljoen euro) van de African Development Bank.

„Ik denk dat dit een gifpil is die Zuid-Afrika niet nodig heeft”, zegt Patrick Bond, hoogleraar politieke economie aan de School of Government van de Universiteit van de West-Kaap. De rechtvaardiging die het IMF in zijn persverklaring geeft voor de lening van harde Amerikaanse dollars is volgens hem „volkomen onzin”. „Er is geen noodzaak voor harde valuta als gevolg van een crisis op de betalingsbalans”, zegt hij beslist. „In tegendeel: Zuid-Afrika heeft voor het eerst in 17 jaar een overschot op de betalingsbalans. Als gevolg van de economische crisis wordt er veel minder geïmporteerd, en de olieprijs is gecrasht. Ook is er veel minder uitbetaald aan dividend aan buitenlandse bedrijven in Zuid-Afrika. Tegelijk bleef de exportopbrengst hoog door een stijgende goudprijs in randen.”

De regering van Zuid-Afrika beseft dit wel degelijk. Uit de notulen die gemaakt zijn van een bijeenkomst tussen de minister van Financiën en Goldman Sachs op 26 april zegt Chief Direct International Finance, Roy Haverman: „Er is op dit moment geen urgente noodzaak voor extra financiering.”

Instorting van buurland Zimbabwe

De notulen zijn in handen van hoogleraar Bond, die al zijn carrière lang studie doet naar de gevolgen van leningen van IMF en Wereldbank aan Afrikaanse landen. Hij houdt het strenge structural adjustment programma van de Wereldbank medeverantwoordelijk voor de instorting van buurland Zimbabwe, midden jaren negentig. Zimbabwe werd toen gedwongen zijn grenzen te openen voor buitenlandse investeerders. Die liberalisering was een van de oorzaken dat de lokale textielindustrie instortte en de Zimbabwaanse dollar crashte. De bankroete regering van toenmalig president Mugabe kon toen niet langer de pensioenen van de veteranen uit de bevrijdingsoorlog betalen. Na een verloren referendum in 1999 gaf Mugabe het groene licht aan de veteranen om de landerijen van witte boeren in te nemen.

Zulke voorwaarden zijn niet verbonden aan de IMF-lening die Zuid-Afrika nu krijgt. Het IMF spreekt over een Rapid Financing Instrument. „Een Rapid Financing Instrument is veel minder streng dan andere regelingen van het Fonds”, schrijft de online krant Daily Maverick. „Maar als er niet snel hervormingen plaatsvinden, zullen aan de volgende lening wel tal van voorwaarden zijn verbonden.”

Maar het ministerie van Financiën is al lang begonnen met te voldoen aan de eisen van het IMF. In een extra ingelaste begrotingstoespraak kondigde de minister van Financiën in juni al bezuinigingen aan van 230 miljard rand (12 miljard euro). Die bezuinigingen komen onder meer voor rekening van ambtenaren, van wie de salarissen in 2020 en 2021 worden bevroren. Ook verplicht Zuid-Afrika zich tot het terugbrengen van de schuld ten opzichte van het bruto binnenlands product, tot 87 procent. In de aanvraagbrief voor de lening van het IMF bevestigt het ministerie van Financiën die beloften.

„Dus je zet keihard de rem op de enige motor van groei in Zuid-Afrika nu het bedrijfsleven platligt, de publieke sector, terwijl je een lening zegt nodig te hebben om groei aan te jagen”, zegt professor Bond verwonderd.

‘De plunderaars van ANC’

Dan is de vraag: waarom vraagt Zuid-Afrika die lening dan aan? Op sociale media werd er maandagavond al driftig over gespeculeerd. „De plunderaars van [regeringspartij] ANC haasten zich naar die 4,2 miljard van het IMF”, schrijft communicatiestrateeg Mfundoyakhe Shezi. „Hartelijke felicitaties voor alle handelaren in Land Rovers en bankiers in Dubai”, sneerde publicist Tom Eaton. Die scepsis is geworteld in een reeks schandalen waarbij ambtenaren en bedrijven miljoenen verdienden aan beschermingsmiddelen en financiële steun voor de coronacrisis. President Ramaphosa ontsloeg dit weekend zelfs zijn eigen woordvoerder omdat haar echtgenoot bij corruptie betrokken bleek.

Deze lening zorgt ervoor dat Zuid-Afrika wordt vastgeklonken aan een neoliberale koers

Chris Malikane economieprofessor

Maar volgens Bond is het IMF-geld niet zo eenvoudig te stelen. „Dat zijn gewoon harde valuta die in de kluis van de centrale bank worden opgeslagen om de buitenlandse reserves op te krikken. Dat is niet waar de diefstal plaatsvindt.”

Volgens economieprofessor Chris Malikane is deze lening een bewuste keuze van de huidige machthebbers om Zuid-Afrika ook in de toekomst te dwingen tot een neoliberale koers. President Ramaphosa en de minister van Financiën Tito Mboweni worden gezien als de neoliberale flank binnen het ANC. Maar ze vrezen aan de kant te worden gezet door een linkser kamp dat nog altijd loyaal is aan de vakbonden en de gewezen president Jacob Zuma. „Deze lening zorgt ervoor dat Zuid-Afrika wordt vastgeklonken aan een neoliberale koers. Als nieuwe mensen de macht binnen het ANC of de regering overnemen, zullen ze nog altijd het IMF-programma moeten uitvoeren”, schrijft Malikane. Een andere theorie is dat minister Mboweni een internationale carrière ambieert, als het eerste Afrikaanse hoofd van het IMF. Of dit nu de werkelijke redenen zijn of niet, vult professor Bond aan, „Zuid-Afrikanen zullen nog generaties lang deze lening afbetalen”.