Turkije grijpt hard in op sociale media

Persvrijheid Een nieuwe, draconische socialemediawet kan het einde betekenen van de vrije meningsuiting op het Turkse internet.

De Turkse president Erdogan pleit voor meer overheidscontrole op sociale media nadat zijn schoonzoon beledigende reacties kreeg op Twitter.
De Turkse president Erdogan pleit voor meer overheidscontrole op sociale media nadat zijn schoonzoon beledigende reacties kreeg op Twitter. Foto AP

Daar gáán we weer, dacht Gürkan Özturan, hoofdredacteur van de onafhankelijke Turkse nieuwssite Dokuz8Haber, toen hun Twitteraccount onlangs werd geblokkeerd. Het was niet de eerste keer. Maar tot zijn verbazing liet Twitter ditmaal niet weten waarom het account was geblokkeerd. Pas toen de blokkade na vijf dagen was opgeheven kreeg Özturan een e-mail waarin werd uitgelegd dat het account per ongeluk was aangemerkt als spamaccount.

Özturan vermoedt dat regeringsgezinde trollen Twitter hebben overspoeld met klachten over Dokuz8Haber. Hierdoor dacht het algoritme dat het een spamaccount betrof. „Dankzij dit algoritme lag ons belangrijkste platform vijf dagen plat”, zegt Özturan verbolgen. Twitter is de populairste bron van nieuws in Turkije. Op zijn Twitteraccount, dat 230.000 volgers heeft, publiceert Dokuz8Haber een continue stroom aan nieuwsverhalen met foto’s en video’s.

Twitter ontvangt gemiddeld twee gerechtelijke bevelen per week om tweets van Dokuz8Haber te blokkeren. „Die komen meestal van autoriteiten die naar de rechter stappen als we over zaken schrijven die hun niet bevallen”, zegt Özturan. „De rechter keurt die verzoeken vrijwel altijd goed, zonder ons de kans te geven op een verweer of hoger beroep. Maar Twitter legt die gerechtelijke bevelen meestal naast zich neer omwille van de persvrijheid.”

De onverzettelijkheid van Twitter kan binnenkort weleens voorbij zijn. Want het Turkse parlement neemt een dezer dagen een draconische wet aan om sociale media zoals Facebook en Twitter te reguleren. President Erdogan wil al langer meer greep krijgen op sociale media, de laatste bastions van vrije pers en meningsuiting in Turkije. Oppositiepartijen en organisaties die zich inzetten voor de persvrijheid vrezen dat die bastions nu zullen verdwijnen.

Lelijke reacties op Twitter

Aanleiding voor de wet waren lelijke reacties op een tweet waarmee minister van Financiën Berat Albayrak, Erdogans schoonzoon, de geboorte van zijn kind aankondigde. „Begrijpen jullie nu waarom we tegen Twitter, YouTube en Netflix zijn?”, zei Erdogan. „Die sociale media passen niet bij ons land en ons volk.” De reacties lieten volgens hem zien dat er meer mogelijkheden moeten komen om sociale media te dwingen „zulke immoraliteit en perversiteit” te verwijderen.

De wet verplicht sociale media met meer dan 1 miljoen gebruikers om een kantoor te openen in Turkije, zodat ze gedwongen zullen zijn om belasting te betalen en gerechtelijke bevelen op te volgen. Ook moeten ze voortaan hun gebruikersgegevens opslaan op servers in Turkije, waardoor de autoriteiten er makkelijker toegang toe kunnen krijgen. Als ze dit niet doen krijgen ze hoge boetes en zal hun bandbreedte met 50 tot 90 procent worden verminderd.

Duits-Turkse journalist Yücel veroordeeld voor opruiing en propaganda

Özturan ziet de bui al hangen voor Dokuz8Haber. „Elke paar weken worden één of twee artikelen op onze website geblokkeerd”, vertelt hij. „Met behulp van een VPN-verbinding zijn ze nog steeds te lezen. Maar met deze wet kunnen rechters onze artikelen en tweets volledig verwijderen, en ons Twitteraccount sluiten. Twitter kan de gerechtelijke bevelen niet meer zomaar negeren. Ik denk niet dat ze bereid zijn om voor ons een boete van 1,5 miljoen lira per dag te betalen.”

De regering zegt de wet te baseren op de sociale mediawet in Duitsland. Maar volgens media-expert Baris Kirdemir van de Turkse denktank EDAM is dat slechts retoriek. „Wetten bestaan in een bredere juridische en politieke context. Ik vermoed dat China uiteindelijk het echte voorbeeld is wat betreft het creëren van absolute controle, ondersteund door geavanceerde algoritmische censuur. Maar Turkije heeft daar niet de technische en economische infrastructuur voor.”

Gemiste kans

Kirdemir ziet de wet vooral als gemiste kans om aansluiting te vinden bij de mondiale digitalisering, lokale technologiebedrijven te steunen, en de internetomgeving te verbeteren. „Om de ontwikkeling van nieuwe technologieën en het verantwoord gebruik daarvan bij te houden, is internationale samenwerking essentieel. Maar de economische, politieke en technologische gevolgen van de wet zullen Turkije alleen maar verder afsnijden van de rest van de wereld.”

Of sociale media zich zullen neerleggen bij de wet is nog niet duidelijk. Maar Taylan Yildiz, politicus van de nationalistische IYI-partij, verwacht niet dat ze uit Turkije zullen vertrekken. Hij heeft tien jaar in Silicon Valley gewerkt, onder meer bij Google, dus hij kent de bedrijven goed. „In sommige landen beschermen ze de rechten van burgers, in andere werken ze samen met autoritaire regimes om hun zakenbelangen te beschermen. Ik denk dat Turkije een te grote markt is.”

Yildiz voorspelt dat de bedrijven noodgedwongen veel conservatiever zullen worden in wat ze beschouwen als vrijheid van meningsuiting, waardoor de censuur toeneemt. Daar heeft Netflix ervaring mee. Het videoplatform heeft 1,9 miljoen abonnees in Turkije en maakte enkele succesvolle Turkstalige series. Maar het bedrijf moest vorige week de productie van een serie staken omdat het geen filmvergunning kreeg vanwege een homoseksueel personage.

Jongeren zullen het meeste merken van de toenemende censuur, aangezien zij veel tijd doorbrengen op sociale media. En dat is precies de bedoeling. Op deze manier hoopt Erdogan de jeugd voor zich te winnen in aanloop naar de verkiezingen van 2023. Dat is een enorme kiezersgroep in Turkije, dat een jonge bevolking heeft. In 2023 zullen zo’n 7 miljoen jongeren tussen de 16 en 23 jaar voor het eerst mogen stemmen. Deze generatie Z kan weleens de doorslag geven.

„Als stemgedrag gemanipuleerd kan worden via digitale kanalen, dan moeten alle gebruikers, met name jonge kiezers van generatie Z, een nieuw bewustzijn krijgen”, schreef Erdogans AK-partij in juni in een rapport over het ‘Cyber Vaderland’. Maar Yildiz van de IYI-partij denkt dat censuur averechts zal werken. „Vrijheid van meningsuiting en informatie zijn essentiële rechten voor generatie Z. Erdogan zal door de nieuwe wet veel stemmen verliezen.”