Waren de mensen die nu uitvallen ook zonder de coronacrisis bezweken?

Stress Sommige mensen zijn deze zomer vermoeider en gestrester dan anders, en wijten dat aan de coronacrisis. Wat zeggen psychologen hierover? „Mensen die instorten, hebben snel de neiging om het in de omstandigheden te zoeken.”

Illustratie Ank Swinkels

Zo rond maart, misschien april, beginnen normaal gesproken plukjes werknemers uit te vallen. Ze zijn moe, gestrest.

„Ze hunkeren naar vakantie”, zegt Willem van Rhenen. „Ze krijgen het idee: die zomervakantie moet niet heel veel langer meer op zich laten wachten.” Van Rhenen is bedrijfsarts bij Arbo Unie en hoogleraar bevlogenheid en productiviteit aan Nyenrode Business Universiteit. Elk jaar ziet hij mensen in aanloop naar de zomervakantie uitvallen of het nét tot die vakantie redden.

Het is in wezen hetzelfde psychologische fenomeen als bij een marathon, zegt hij. „Daarbij richt je je ook op de finish. Pas tegen het eind, in de buurt van die finish, denk je: ik heb het wel weer gehad. Terwijl je bij de 20 of 30 kilometer ook al moe bent. Maar dat heb je minder door, omdat je pas verderop een limiet hebt staan.”

Is marathon lopen dit jaar zwaarder geworden door de coronacrisis? In een recente column schreef NRC-columnist Japke-d. Bouma zo moe te zijn. De afgelopen maanden werkte en leefde ze voornamelijk op adrenaline. Pas nu merkt ze hoe ingrijpend dat eigenlijk was. Het gevolg: mentale uitputting. Er kwamen veel reacties op de column: veel lezers zeiden die enorme moeheid ook te ervaren.

Wat zeggen de experts erover? Zien ook zij deze ‘coronamoeheid’ in hun praktijk? En lopen we dan het gevaar op een massale burn-out in het najaar?

Lees ook: Thuiswerken heeft voordelen, maar hoe hou je die straks vast?

Vakantietoilet

Met de oproep tot thuiswerken en -blijven hebben veel mensen zich moeten aanpassen. En verandering, zegt Van Rhenen, valt mensen nu eenmaal zwaar. Van belang is hóé zo’n verandering tot stand komt, en in hoeverre het een vrijwillige keuze is.

„Vergelijk het eens met een kampeervakantie in Zuid-Frankrijk” – Van Rhenen is een man van vergelijkingen. „Dat is ook een behoorlijke verandering: vanuit huis naar een tent verkassen. De temperatuur is anders, de omgeving, je slaapplek, het toilet.” Maar dat is een verandering waar mensen van genieten, omdat ze er zelf voor hebben gekozen. Bovendien: „Op vakantie vinden mensen onzekerheid leuk. Dan noemen ze het avontuur. Maar als het geen vrije keus is, zoals nu met corona, dan ervaren mensen het als een beperking.”

Ook gz-psycholoog Ulrika Léons wijst op de ontregelende invloed van onzekerheid. „Een groot deel van onze aandacht gaat naar anticiperen op de toekomst. Kan ik naar kantoor? Blijven we gezond? Zoiets gaat ten koste van dingen die je in het hier en nu wil doen, en dat is wel chronische stress die boven je hoofd hangt.”

Verandering valt mensen nu eenmaal zwaar, zeker als het geen vrijwillige keuze is geweest

Léons is naast psycholoog ook directeur van Skils, een organisatie die voornamelijk mensen met stressgerelateerde klachten helpt. Ze onderscheidt twee manieren waarop je oververmoeid kan raken. „Er zijn mensen die een te hoge arousal hebben en die in de overdrive gaan werken. Maar er zijn ook mensen voor wie het werk te eentonig is geworden. Zij ervaren een soort onthechting en distantie.”

Tosca Gort, arbeidspsycholoog en directeur van een coachingsbureau waarbij ruim honderd coaches zijn aangesloten, ziet eveneens dat risico op een burn-out en op een ‘bore-out’. Volgens haar heeft iedereen een eigen „ideaal niveau aan prikkels”. Door de crisis zijn er meer mensen aan zowel de onder- als bovenkant van dat niveau terechtgekomen, vermoedt ze.

Neem een werkend stel met drie kinderen, dat én thuis moest lesgeven én aan de keukentafel moest vergaderen – grote kans dat zij te veel prikkels hadden. Maar een stel zonder kinderen, dat normaal gesproken energie haalt uit vrienden zien en reizen, had er waarschijnlijk te weinig. En zo’n bore- of burn-out, hoewel dus door heel verschillende oorzaken, kan „dezelfde psychologische gevolgen hebben”. Stress en vermoeidheid.

De psychologen zien óók een groep die aanvankelijk juist heel tevreden was met de situatie. Geen reistijd, geconcentreerder kunnen werken. Léons: „Maar net zoals we nu zien met de afnemende motivatie voor maatschappelijke maatregelen, begint dat voor werknemers ook met het thuiswerken.” Ook zij willen een nieuwe balans: vaker naar kantoor, af en toe collega’s zien.

Geluk met Pasen en Pinksteren

Als mensen oververmoeid zijn, ziet Van Rhenen, denken ze snel dat het wel zal komen doordat ze zo druk zijn. Maar dan kijk je volgens hem verkeerd. „Het gaat er niet om of je druk bent, maar of je voldoende oplaadt.” Bedenk dus goed wat je energie geeft, adviseert Van Rhenen. Sporten kost volgens hem bijvoorbeeld vaak meer energie dan het geeft.

Kijk ook of in je werk voldaan wordt aan de drie „basisbehoeften”, zegt hij. Dat zijn deze: dat je daadwerkelijk kunt doen wat je moet doen, dat je autonoom kunt werken, en dat je je verbonden voelt met je werkgever en collega’s. Door de coronacrisis zullen mensen op deze behoeftes ingeleverd hebben – al is het maar omdat ze hun collega’s niet in het echt kunnen zien.

Lees ook dit eerdere interview met Willem van Rhenen: ‘We werken niet te veel, we laden te weinig op’

Wat in deze periode wel heeft geholpen, zegt gz-psycholoog Léons, is dat er een hoop „herstelmomenten op de agenda stonden”. Denk: Pasen, Hemelvaart, Pinksteren. En nu de zomervakantie. Het was bovendien mooi weer, mensen konden veel naar buiten. „Ik vrees wel voor het najaar, als dat er allemaal niet is.”

Gort is niet zo bevreesd voor een stortvloed aan psychologische klachten. Het leven is nu eenmaal onvoorspelbaar: „Iedereen maakt erge dingen mee in het leven. Dat is heel heftig en niet leuk. Maar het hoort wel bij het leven.”

De vraag is of mensen die nu uitvallen, misschien ook wel zonder de coronacrisis waren bezweken. Van Rhenen: „Mensen die instorten, hebben snel de neiging om te externaliseren: de omstandigheden hebben ervoor gezorgd dat het zover kwam. Maar als je makkelijk te beïnvloeden bent door de buitenwereld, dan heb je het zwaarder. Het helpt als je kunt denken: wat kan ík van deze situatie maken?”