Een pro-democratieprotest in Khartoem eind juni.

Foto Mohamed Nureldin Abdallah/Reuters

Interview

‘Bashirs aanhangers wakkeren de geschillen aan’

Guma Kunda Komey Toenemend geweld, zoals dit weekend in de regio Darfur, zet de overgangsregering in Soedan onder druk. In Khartoem proberen intussen „klieken hun verloren macht terug te pakken”, ziet regeringsadviseur Guma Kunda Komey.

Een christen die de islamitische premier adviseert bij het stichten van vrede, zoiets was tot voor kort ondenkbaar in Soedan. „Alleen al mijn benoeming vorige maand in deze positie betekent een historische doorbraak”, zegt de oud-activist en academicus Guma Kunda Komey opgetogen.

Soedan was sinds 1983 een straffe islamitische staat met nauwelijks rechten voor niet-moslims. Verscheidene rebellengroepen namen de wapens op voor een seculiere staat en het is aan Kunda, die zelf uit de opstandige regio het Nuba-gebergte komt, om een vergelijk te vinden met de opstandelingen. De versplinterde rebellengroepen in Darfur en het Nuba-gebergte betrachten sinds de volksrevolutie een wapenstilstand. Drie van de vijf belangrijkste bewegingen zijn bereid deel te nemen aan het nieuwe regime in Khartoem.

Terwijl de vorig jaar ingestelde interimregering zich over de verdere onderhandelingen buigt, neemt het geweld in verschillende delen van het land toe. In Darfur voerden gewapende milities, die niet behoren tot de politieke rebellenbewegingen, afgelopend weekend zware aanvallen uit. Het oplaaien van lokale conflicten is een extra obstakel voor de coalitie tussen militairen en burgerleiders die nu het overgangsbewind vormt.

De rebellengroepen willen, net als de jonge burgeractivisten die vorig jaar bij een volksrevolutie het regime van Omar al-Bashir omvergooiden, een seculiere staat instellen in Soedan. In een land met overwegend moslims is dat een radicale verandering. Premier Abdalla Hamdok voelt de hete adem in de nek van zijn militaire coalitiepartners. „Hamdok heeft al wel radicale veranderingen aangebracht in het strafrecht”, zegt Kunda. „Niet-moslims mogen sinds kort alcohol nuttigen en moslims kunnen straffeloos hun geloof afzweren.” Vrouwen in broeken zijn voortaan gevrijwaard van zweepslagen door de zedenpolitie, ze mogen niet meer worden besneden.

„Een boel religieuze wetten en gewoontes gaan op de schop, we bewegen ons langzaam naar een burgerlijke staat met mensenrechten. Alleen dan is een overeenkomst met de rebellengroepen mogelijk”, aldus de adviseur.

Machtsapparaat

Alleen: de revolutie tegen het islamitisch conservatieve bewind vorig jaar faalde in zijn pogingen het machtsapparaat van Bashir in z’n geheel te ontmantelen. Het door hem opgebouwde veiligheidsapparaat van reguliere strijdkrachten, geheime dienst en milities bleef deels intact. In de overgangsregering hebben de soldaten grote inbreng. De aanhang van Bashir laat zo nog steeds van zich horen.

Begin deze maand demonstreerden in Khartoem fundamentalisten tegen de afschaffing van de strafbaarstelling voor afvalligheid. „Het was een kleine groep”, sniert Kunda. „Vergelijk dat met de tienduizenden die onlangs de straat op gingen en een staat eisten waarin religie niet wordt gebruikt voor politieke doeleinden. De nieuwe generatie die onze revolutie aanvoerde, wil verandering.”

Volgens hem zaten aanhangers van de afgezette Bashir achter de betogingen in juni: „Er zijn families en andere klieken die hun verloren gegane macht en invloed willen terugpakken.”

Soedan, gelegen op de scheidslijn van de Afrikaanse en Arabische wereld, is sinds de onafhankelijkheid in 1956 in oorlog met zichzelf geweest.

Hervormers als Kunda beschouwen deze deep state, die bestaat uit militairen, politici en zakenlieden die veel te verliezen hebben in een nieuwe orde, als de giftige erfenis van Bashir. Ontmanteling van zo’n diepgeworteld systeem is een veelvoorkomende eis na revoluties, zeker als die niet tot een totale machtsovername hebben geleid, zoals in Soedan.

Bashirs parallelle structuren bestonden niet alleen in de veiligheidssector maar ook in het onderwijs, de handel en het bankwezen. Zo drongen de moslimfundamentalisten de verste uithoeken van de maatschappij binnen; zij laten zich nu niet meer makkelijk verdrijven.

Na de afzetting van Bashir werd een overgangsregering gevormd in Soedan. Lees meer over hoe burgers en militairen moesten samenwerken

Afrikaanse en Arabische wereld

Soedan is een van de meest diverse staten van het continent en dat gebrek aan eenheid speelt het land ook nu parten. Sinds de onafhankelijkheid in 1956 is Soedan, gelegen op de scheidslijn van de Afrikaanse en Arabische wereld, door die verdeeldheid in oorlog geweest met zichzelf. In 2011 scheidde het niet-islamitische zuiden zich af. Ook in wat overbleef van Soedan, leven Afrikaanse volkeren als de Nuba’s die zich gemarginaliseerd voelen.

„Fundamentele geschillen over wat nu de identiteit van Soedan is, kan deze regeringscoalitie moeilijk oplossen. Aan die regering nemen partijen deel van links tot rechts, van op Afrika of op de Arabische wereld georiënteerde groepen. Enkele willen zelfs de sharia”, klaagt Kunda.

Bij regeringsbesprekingen de afgelopen maanden zijn veel struikelblokken geslecht, zoals opname van de rebellen in het nationaal leger en de speciale status die hun achtergestelde regio’s krijgen.

Ontheemd

Maar er is nog geen oplossing voor de honderdduizenden ontheemden in Darfur. Ook willen veel Darfuri’s dat Bashir wordt uitgeleverd aan het Internationaal Strafhof in Den Haag, een onverteerbare eis voor de militairen in de coalitie. In Khartoem begon vorige week wel het proces tegen de ex-president wegens zijn aandeel in de staatsgreep in 1989.

Ook staat de Soedanese economie er zo belabberd voor, dat het de vraag is of het land zich een duur, lang vredesproces kan permitteren. „Toch verwacht ik spoedig een doorbraak”, zegt Kunda optimistisch.

In de alarmerende schermutselingen ziet Kunda nog de hand van het vorige regime. In Darfur vielen gearabiseerde stamleden ontheemdenkampen aan; in het noordoosten en zuiden zijn ook confrontaties tussen tribale groepen uitgebroken.

„Bashirs aanhangers wakkeren deze geschillen aan, mensen in de steden met grote fondsen tot hun beschikking zitten hier achter, mensen verbonden aan de deep state, zoals ambtenaren en soldaten die hun vroegere voorrechten terug willen. Contrarevolutionairen proberen de klok terug te draaien.”