Opinie

Excuses uitstellen houdt pijn slavernij in stand

De Rechtsstaat

Nederland heeft diepe spijt en berouw over het slavernijverleden, maar excuses aanbieden, nee, dat zit er niet in. Premier Rutte, begin juli, in de Kamer. Betekent excuses aanbieden misschien ook aansprakelijkheid erkennen? Zijn spijt en berouw letterlijk goedkoper? Een collega wilde het graag weten. Met Van Dale in de hand kom ik bij spijt, of ‘leedwezen’, uit bij het gevoel ‘iets verzuimd te hebben’, een verkeerde keuze te hebben gemaakt ofwel een fout. Spijt drukt vooral droefheid uit over een begane zonde; het is net iets lichter dan berouw.

Een excuus is inderdaad een (ver)ont-schuldiging: het ontbloten van de schuld, het erkennen van de fout. Excuus is een mea culpa. Spijt en berouw gaan over het gevoel bij een fout. Excuses vormen het middel om dat recht te zetten. Dat het kabinet wèl diepe spijt en berouw over het slavernijverleden heeft, maar excuses niet aanbiedt, is dan ook loepzuiver calculerend gedrag.

Zulke excuusvrees komt bij de staat vaker voor – bij de Q-koorts epidemie duurde het jaren. Excuses én een coulance-uitkering kwamen pas nadat de rechter had vastgesteld dat de staat niet onrechtmatig handelde. Ook de excuses voor Indonesië waren recent en nogal afgepast. Ze werden niet voor de koloniale acties aangeboden, maar alleen voor de geweldsontsporingen daarbij. Dat riekt naar notaris en accountant, niet naar oprecht berouw.

Dat overheidsexcuses van een weegschaaltje komen is moeilijk te verkopen en dus had Rutte in de Kamer een vroom praatje klaar. Hij zei onder meer dat excuses voor slavernij averechts zouden werken. Ze zouden „onze samenleving polariseren” en daarom niet voor „dialoog en verbinding” zorgen. Excuses zouden de kwestie dus verergeren? Maar wie zou excuses over de slavernij niet kunnen verkroppen? Boze, nooit gecompenseerde nabestaanden van slavenhouders? Of verlate VOC-fans die net de standbeelden van J.P. Coen c.s. hebben herontdekt?

Lees ook: Excuses voor optreden in Indonesië komen geen moment te vroeg

Verder vreest Rutte dat met excuses een „bladzijde wordt omgeslagen”. „Terwijl ons slavernijverleden nog lang niet is uitgediept en we nog zoveel wijzer moeten worden over wat daar is gebeurd”. Die redenering is tenminste even leep. De staat zou zich eens te vroeg excuseren. Alsof excuses negatieve precedenten zouden vormen – waar niet meer aan kan worden toegevoegd of afgedaan. Excuses als exacte wetenschap.

De olifant in de kamer hier heet natuurlijk herstelbetalingen. Over de band tussen excuses en aansprakelijkheid zijn in het recht stapels vol geschreven. Voor zover ik die kan overzien meestal ten gunste van ruimhartig excuseren. Dat werkt namelijk de-escalerend, zorgt voor een niet-juridisch perspectief, draagt bij aan herstel, aan vertrouwen, matigt claims, schept ruimte voor reflectie, effent de weg naar verzoening, werkt curatief, etc.

Onderzoek in het civiele en het medische tuchtrecht laat zien dat de risico’s meevallen. „Slechts in zeldzame gevallen en onder zeer specifieke omstandigheden” vloeit uit spontane excuses directe aansprakelijkheid voort, schrijft onderzoeker Lianne Wijntjens in haar nog te verschijnen Tilburgse proefschrift ‘Als ik nu sorry zeg, beken ik dan schuld?’.

Wat excuses ‘juridisch’ wel doen, is de rechter helpen met het vaststellen van de feiten. Wie zich excuseert voor slavernij erkent daarmee dat slavernij inderdaad bestond. Incidenteel wordt bij de rechter geprobeerd excuses af te dwingen. Dat blijkt vrijwel altijd te mislukken, stelde Wijntjens vast. Rechters zien excuses als een persoonlijk gevoel, dat indien afgedwongen niet als oprecht worden gezien. Excuseren onder dwang zou een inbreuk op de vrije meningsuiting zijn.

Geld blijkt vaak het substituut-slagveld voor geweigerde of uitgestelde excuses. Het leidt tot procederen om een zo hoog mogelijke compensatie. En ook als er is betaald, woekeren bitterheid en onvrede vaak gewoon door. Tijdig, ruimhartig en oprecht excuses maken is een essentieel onderdeel van behoorlijk bestuur. Het is een effectieve vorm van immateriële genoegdoening. Excuses zijn veelal voordeliger dan langdurig procederen, ook als er toch moet worden betaald. Eenvoudig gezegd: wie excuses uitstelt of nalaat, maakt de rekening alleen hoger.

Folkert Jensma is juridisch commentator. Twitter: @folkertjensma

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.