Interview

Ursula von der Leyen: ‘We staarden in de afgrond’

Interview voorzitter Europese Commissie Het dinsdag gesloten akkoord is „historisch”, zegt Ursula von der Leyen. „Maar we moeten erkennen dat onze meerjarenbegroting bijzonder mager is geworden.”

Één keer tijdens het gesprek moet Ursula von der Leyen haar woordvoerder naar de Engelse vertaling vragen van een Duitse uitdrukking. „In den Abgrund schauen, hoe zeg je dat?” De voorzitter van de Europese Commissie heeft net opgesomd hoe pijnlijk het begin van de coronacrisis voor Europa verliep. Grenzen gingen dicht. Handelsketens werden verbroken. Lidstaten bevochten elkaar om mondkapjes. „We staarden in de afgrond”, zegt Von der Leyen. „Maar het leerde lidstaten ook hoe zwak ze zijn als ze het allemaal in hun eentje moeten doen.”

Tijdens het gesprek met vijf journalisten uit verschillende Europese landen kiest de Commissievoorzitter haar woorden voorzichtig. Ze praat langzaam, laat regelmatig een lange stilte vallen. Von der Leyen is, zal ze toegeven, moe. Het waren slopende maanden, met als toetje afgelopen weekend een top van meer dan negentig uur. Dinsdagochtend werden regeringsleiders het na meer dan vier dagen onderhandelen eens over de nieuwe Europese meerjarenbegroting (1.074 miljard) en een speciaal coronaherstelfonds, waarvoor de Europese Commissie 750 miljard euro mag gaan lenen.

De voorzitter spreekt tegen dat er concessies zijn gedaan aan Oost-Europese lidstaten op het gebied van de rechtsstaat, en benadrukt dat de Commissie verder werkt aan een nieuw mechanisme, waarmee respect voor de rechtsstaat als voorwaarde wordt gekoppeld aan EU-fondsen.

Het door Von der Leyen in mei gepresenteerde plan is in de onderhandelingen weliswaar wat uitgekleed, het akkoord betekent wel dat de Commissie een grote rol krijgt in een forse investeringsimpuls voor de Europese economie. Iets langer dan een half jaar na haar aantreden als voorzitter, heeft Von der Leyen daarmee al een groot succes op haar naam staan. Daar leek het in het begin van de crisis allerminst op: toen kreeg ze vooral kritiek dat ze er niet in slaagde een Europees antwoord op de crisis te formuleren.

Lees ook: Het Europees herstelfonds: een hypotheek, zonder baan of inkomsten

Het gesprek vindt plaats ergens in de buik van het hoofdkantoor van de Europese Commissie, een zaal in verschillende tinten mosterdgeel, waar zelfs op een mooie julidag geen zonlicht binnendringt. Von der Leyen is de afgelopen maanden het gebouw nauwelijks uit geweest. Op de dertiende etage, naast haar kantoor, liet ze in december vorig jaar al een klein appartement bouwen. Er zijn weinig politici die het thuiswerken zo hebben gesublimeerd als zij.

Na het akkoord dinsdagochtend kon Von der Leyen meteen door, naar gesprekken met vertegenwoordigers van het Europees Parlement, dat ook nog moet instemmen en zich vooralsnog kritisch toont. Zelf sprak Von der Leyen donderdag in het parlement van de ‘bittere pil’ die het akkoord voor haar óók is. In haar eigen voorstel voor de EU-begroting is flink gesnoeid, er zijn miljarden weggehaald bij wetenschap en gezondheidszorg. Von der Leyen: „Het was een historisch akkoord, maar het is ook belangrijk te erkennen dat onze meerjarenbegroting bijzonder mager is geworden. Die sobere analyse wordt nu het startpunt waarmee de onderhandelingen tussen de Raad en het Europees Parlement beginnen. Het resultaat zal niet 100 procent hetzelfde zijn als wat we nu hebben.”

Niet iedereen vertrouwt erop dat de Commissie streng zal zijn voor lidstaten die onvoldoende hervormingen doorvoeren. Welke garanties kunt u geven voor het monitoren van belastinggeld van EU-burgers?

„Het belangrijkste is voor mij dat alle lidstaten het erover eens zijn dat we dit nieuwe fonds moeten gebruiken op een verantwoorde manier: niet alleen om te repareren, maar ook om hun economie te moderniseren. En dat betekent: klimaatverandering bestrijden, digitaliseren en de interne markt verbeteren. Iedereen staat daar achter. Daarnaast hebben we veel controle ingebouwd. Dat is ook in ons belang, want wij moeten aan de Europese burgers kunnen uitleggen hoe we dit geld goed investeren. Het wordt een eerlijk en transparant proces, waarbij ook wij voortdurend verantwoording zullen afleggen.”

In Nederland is er verwarring over het ‘noodrem’-mechanisme, dat er op verzoek van premier Rutte kwam. Hij zei dinsdag dat de Europese Raad in unanimiteit akkoord moet gaan met betalingen uit het fonds, Commissie-ambtenaren spreken dat tegen.

„Zoals het in het EU-verdrag staat, ligt de uiteindelijke beslismacht bij de Commissie. Het noodmechanisme dat we hebben toegevoegd geeft lidstaten de mogelijkheid de klok voor drie maanden stil te zetten om onder de regeringsleiders een grondige discussie te houden. In het licht van die discussie zal de Commissie dan een besluit nemen. Maar we verwachten allemaal dat dit mechanisme alleen in uitzonderlijke gevallen gebruikt wordt.”

Betekent dat dat de interpretatie zoals Rutte die dinsdag in zijn persconferentie gaf niet klopt?

„Omdat ik niets weet over deze persconferentie, kan ik daar geen commentaar op geven. Maar we staan in goed contact met de Nederlandse overheid.”

In de eerste begrotingsonderhandelingen zonder het Verenigd Koninkrijk zagen we een nieuw blok van zogeheten ‘zuinige’ landen opstaan. Hoe ziet u dit soort groepsvorming?

„In een Unie van 27 lidstaten zullen altijd verschillende opinies en standpunten zijn. Dat is democratie, en daarin moeten alle standpunten dan tot elkaar worden gebracht. Een ‘compromis’, ik hou van dat woord, want het is meestal de gulden middenweg waarop stappen vooruit worden gezet. Géén deal zou deze week een ramp zijn geweest. Zolang harde onderhandelingen gecombineerd worden met de wil om een oplossing te vinden, heb ik er vertrouwen in.”

Duitsland was al een nettobetaler, en zal nu nog meer moeten gaan betalen. Sommige Duitse economen zeggen: de EU wordt wel erg duur. Hoe legt u dat uit aan burgers?

„Als er één land is dat precies weet hoezeer het profiteert van de Europese interne markt, dan is het Duitsland. De meeste export gaat naar de interne markt. Het is geweldig dat Duitsland economisch zo sterk is, maar dat succes is gebaseerd op het functioneren van de interne markt.”

De afgelopen week ging het over een nieuw begin na de coronacrisis. Maar de crisis is nog niet voorbij, de angst voor een tweede golf groeit. Is wat er nu is gepresenteerd genoeg?

„Bedenk dat er vanuit lidstaten en de Europese Centrale Bank al 4.000 miljard aan extra liquiditeit op tafel is gelegd. Het pakket van deze week telt daar nog eens 750 miljard bij op, voor die terreinen waar het aan publieke en private investeringen ontbreekt. We moeten er nu voor zorgen dat dit geld goed wordt besteed.”

Lees ook: EU in handen van twee vrouwen die elkaar vertrouwen

Hoe groot is de kans dat we binnenkort alweer over een nieuw pakket moeten praten?

„Onze ervaring van de vorige crisis leerde dat die regio’s waar onmiddellijk forse publieke investeringen werden gedaan er beter, sneller en sterker uitkwamen. Ik ben ervan overtuigd dat de combinatie van de 4.000 miljard samen met de deze week overeengekomen 1.800 miljard een heel krachtig signaal is.”

Ongeveer een jaar geleden kreeg u deze nieuwe baan. Had u die geaccepteerd als u dit allemaal had geweten?

Von der Leyen lacht. „Een volmondig ja. Ik ben als Europeaan geboren en ben nu een nog gepassioneerder Europeaan. Zelfs nu dit eerste jaar heel zwaar is. Ik dacht dat het na de eerste 100 dagen rustiger zou worden, toen we onze ‘Green Deal’ en digitale strategie hadden gepresenteerd, maar toen begon de coronacrisis en sindsdien zitten we dag en nacht in de crisismodus. Maar als ik terugkijk, zie ik ook de schoonheid van de EU die de moed erin houdt en ons verenigt. Als ik nog geen fan was, ben ik het nu wel.”