Analyse

Weer wist Merkel een doorbraak in de EU te bewerkstelligen

Europees voorzitterschap Weer wist Angela Merkel een doorbraak in de EU te bewerkstelligen. Haar geheim: oog voor de belangen van andere lidstaten.

De draai van Merkel was de basis voor het akkoord, én voor blokvorming tijdens de top.
De draai van Merkel was de basis voor het akkoord, én voor blokvorming tijdens de top. Foto AFP

‘Het succesverhaal van Europa”, zegt Angela Merkel „is dat men het eigen belang beter kan veiligstellen als men de belangen van anderen in het oog houdt.”

Het is begin januari 2007. Op een druilerige avond ontvangt de bondskanselier een klein groepje journalisten op de zevende verdieping van het Kanzleramt. Ze komt drie minuten te laat, maar ze gaat ook drie minuten langer door. Ze wil wel op de foto, maar alleen als haar eigen fotograaf die maakt. Het compromis is voor Merkel belangrijk, maar regie ook.

Duitsland is net EU-voorzitter. Frankrijk en Nederland hebben in referenda het ontwerp voor een Europese Grondwet verworpen. Merkel moet de scherven bijeenvegen en opnieuw beginnen. Hoe? Ze zal de concrete voordelen van de Europese samenwerking centraal stellen, zegt ze. „De mens is een praktisch wezen.”

Drie weken geleden werd Duitsland opnieuw voorzitter. Weer onder leiding van Angela Merkel. Weer in een formidabele crisis. Afgelopen weekend kwam, na maanden voorbereidende schermutselingen, de grote test. Kan Merkel het nog? Op een Europese top met mondkapjes moest ze 26 regeringsleiders ervan overtuigen dat hun belangen gediend zijn met een snel besluit over een ongekend ambitieus herstelfonds en de meerjarenbegroting.

Het duurde even. Maar na 91 uur vergaderen lag er een akkoord over een fonds waarmee Europa nieuwe wegen gaat bewandelen. Geld voor het fonds van 750 miljard wordt collectief geleend op de kapitaalmarkt. De Europese Commissie krijgt, zij het op bescheiden schaal, voor het eerst eigen belastinginkomsten. Ook krijgt het ‘dagelijks bestuur’ van de Unie meer greep op het economische beleid van lidstaten. En er ligt óók nog een meerjarenbegroting, die de koers uitzet voor de komende zeven jaar.

Ze deed het niet alleen

In de pandemie wilde eigenlijk niemand de verantwoordelijkheid hebben voor een mislukte top. Maar toch. Merkel heeft al drie weken na haar formele aantreden een oplossing voor een dossier dat traditioneel splijtende hoofdpijn veroorzaakt in Brussel én een antwoord op de crisis.

Merkel deed het natuurlijk niet alleen. Ze heeft een goede band met Commissievoorzitter Ursula von der Leyen, die jarenlang minister was in haar kabinetten. Ze belde dagelijks met Charles Michel, de voorzitter van de Europese Raad die de top leidde. Én ze vormde een team met de Franse president Emmanuel Macron.

Samen hadden ze in de aanloop naar de top heel Europa verrast met het vermetele voorstel een miljardenfonds op te richten waaruit getroffen lidstaten subsidies zouden krijgen. Het was een plan conform Franse uitgangspunten. Voor Merkel was het een ommezwaai. Gezamenlijke schulden had ze altijd tegengehouden.

Onder druk van de pandemie sloeg ze een nieuwe weg in. Nu moesten zwaar getroffen landen geholpen worden – belangen van anderen – en moest – eigen belang – de interne markt gestut worden. Het deed meteen denken aan haar definitie van Europees succes uit 2007.

De kanselier is eigenlijk de behoedzaamheid zelve. Haar tegenstanders noemen dat besluiteloosheid en muntten er het werkwoord ‘merkeln’ voor. Maar Merkel kan ook in één keer de koers drastisch verleggen. Na de kernramp van Fukushima in 2011 besloot ze op slag dat Duitsland zijn kerncentrales zal sluiten. En nu verraste ze weer.

Haar draai was de basis voor het akkoord, én voor blokvorming tijdens de top. Het viel meteen op aan de foto’s van het overleg. Waar Merkel was, was Macron. De Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ) meldde na afloop dat de twee in alle beraadslagingen – bilateraal, trilateraal en alle andere samenstellingen – samen hadden opgetrokken. Toen Macron dreigde de top vroegtijdig te verlaten, liepen ze samen weg uit de vergadering. In pro-Europees Frankrijk werd het akkoord als historische doorbraak gevierd.

Maar het fonds zou er niet komen zonder instemming van de ‘zuinige vier’ die op de top steun kregen van Finland. Dus hield Merkel ook contact met de leider van het verzet, premier Rutte. En werden concessies gedaan om ook zijn belang te dienen. De subsidiepot werd kleiner, er komt een strengere controle op de besteding van het geld en de zuinigen werden gepaaid met een hogere korting op hun bijdrage aan de begroting.

En dan was er ook nog Viktor Orbán, premier van Hongarije met een voorkeur voor autoritaire methoden. Hij verzette zich luidruchtig tegen het voornemen om uitkering uit begroting en herstelfonds afhankelijk te maken van respect voor de rechtsstaat. De Europese Commissie heeft procedures aangespannen tegen Polen en Hongarije omdat de landen autoritaire trekken krijgen. Na een gesprek met Merkel vertelde Orbán dat zij hem had beloofd erop toe te zien dat de procedure tegen Hongarije voor eind dit jaar wordt afgerond. Volgens Merkels woordvoerder zou Merkel gezegd hebben dat ze zich voor Hongarije wil inspannen als het land veranderingen doorvoert. Wát er ook gezegd is: Orbán staakte zijn verzet tegen een akkoord.

Het akkoord is een fraai succes voor een politica die op weg is naar de uitgang. Ze wil zich volgend jaar niet herkiesbaar stellen voor een nieuwe termijn. De prominente functie in Europa is het sluitstuk van een opzienbarende carrière – mogelijk wordt het een grote finale.