Reportage

Diploma halen is net hordelopen

Staatsexamens In het voortgezet speciaal onderwijs worden examens afgenomen, al wilde de Kamer dat niet. „De onzekerheid duurde te lang.”

Eindexamenkandidaat Ruth vindt het „chiller” dat alleen het mondelinge examen doorgaat. „Ik ben een prater.”
Eindexamenkandidaat Ruth vindt het „chiller” dat alleen het mondelinge examen doorgaat. „Ik ben een prater.” Foto’s David van Dam

De conciërge heeft de plantsoenendienst gevraagd of die even kan stoppen met die grasmaaier. „Dat zul je altijd zien, gaan ze precies vandaag lawaai maken.” Het Ilex College, een school voor voortgezet speciaal onderwijs (vso) in Schiedam, staat de laatste week voor de zomervakantie in het teken van de staatsexamens.

In de zomerperiode leggen zo’n negenduizend kandidaten college-examens af, het mondelinge deel van het staatsexamen. Ruim de helft daarvan zit op het vso. Vanwege corona is het schriftelijke deel van het staatsexamen dit jaar geschrapt. Het college-examen, vergelijkbaar met het schoolexamen, gaat wél door.

Ruth (17) zit zenuwachtig te wachten in een lokaal dat is omgetoverd tot ‘inleesruimte’. Zo meteen begint haar examen Nederlands. Net als de andere college-examens wordt dat afgenomen door twee externe examinatoren, die ze niet kent. Naast haar ligt haar profielwerkstuk: over Nigeria, waar ze geboren is. De volgende dag krijgt ze er een mondeling over.

„Ik vind het wel chiller dat het schrijfgedeelte niet door is gegaan”, zegt ze. „Want daarin ben ik niet zo goed. Ik ben heel lang van stof en dan ga ik twijfelen. En nu kan ik praten, praten, praten. Ik ben een prater. Mijn juf maakte de grap: nou Ruth, als je het mondeling niet gaat halen, dan weet ik het ook niet meer.”

Niet alle vso-leerlingen zijn praters. Voor sommigen is een mondelinge toets juist een veel grotere horde dan een schriftelijke. Dat was een van de redenen dat er in de Tweede Kamer veel discussie was over de examens op het vso dit jaar. Terwijl eindexamenleerlingen in het reguliere onderwijs vanwege corona hun diploma krijgen op basis van eerder behaalde resultaten, moeten vso-leerlingen examens doen hoewel zij al maanden niet naar school zijn geweest. En juist deze leerlingen zijn kwetsbaar – ze zitten op het vso omdat ze extra zorg nodig hebben. Oneerlijk, vonden veel Kamerleden. Ze namen een motie aan om vso-leerlingen óók hun diploma te geven op basis van eerder behaalde cijfers.

Lees ook: Geen eindexamen, geen 'rite de passage'

Geen regels voor cijfers

Minister Arie Slob (Basis- en Voortgezet Onderwijs, ChristenUnie) legde die motie naast zich neer. Voor de waarde van het diploma is het belangrijk dat vso-leerlingen een examen doen, zei hij. Omdat vso-scholen zelf geen examens mogen afnemen – ze vallen officieel onder het primair onderwijs – zijn er geen regels voor de cijfers die leerlingen halen voordat zij staatsexamen doen. Sommige scholen werken zelfs niet met cijfers.

Margareth Dalmeijer, directeur van het Ilex College, is heel blij dat de college-examens toch zijn doorgegaan. „Ik dacht: ze kunnen wel zeggen dat leerlingen op basis van eerder behaalde resultaten moeten slagen, maar met welk cijfer dan? Wij hebben wel rapporten, maar cijfers zijn zo afhankelijk van de leerkracht: de ene geeft een zeven, de andere een zes. Hoe ziet die weging er dan uit?”

Het staatsexamen helpt deze leerlingen, die een psychische stoornis of gedragsproblemen hebben, vindt Dalmeijer. „Ik had tijdens die discussie soms het gevoel dat men het belang van examens voor onze leerlingen niet begrijpt. Die geven hen juist een kans op een volwaardig diploma en deelname aan de maatschappij.”

Voor leerlingen was het verwarrend dat hun lot door de politieke discussie zo lang in de lucht hing, zegt ze. „Tijdens het lesgeven waren ze onrustig, soms waren ze letterlijk aan het fladderen, of ze kregen last van een tic. Je merkte dat de periode van onzekerheid te lang heeft geduurd.”

De politieke discussie heeft wel twee extra herkansingen opgeleverd: vso-leerlingen die een diploma willen halen, hebben er dit jaar vier. De eerste herkansingperiode is half augustus. Ze mogen ook alvast met hun vervolgopleiding beginnen.

Het aantal vso-leerlingen dat staatsexamen doet, is de afgelopen acht jaar verdrievoudigd. Het zijn er nu zo’n vijfduizend. „Dat komt door de emancipatie van vso-leerlingen”, zegt Greet Snoodijk, manager staatsexamens bij het College voor Toetsen en Examens. „Er wordt veel meer gekeken naar hun cognitieve mogelijkheden. De laatste jaren zien we ook groei in havo- en vwo-examens op het vso: daarvoor deden ze daar vooral de vmbo-theoretische leerweg.”

Ruth wil uiteindelijk mensenrechten gaan studeren, vertelt ze na afloop van haar examen. Maar haar „hoofddoel” is de Olympische Spelen. Ze doet aan hordelopen, en had nu in Italië gezeten voor het EK, als er geen coronacrisis was geweest.

Sinds het examen Engels een dag eerder zit ze in een goede vibe met de examens, zegt ze opgetogen. „Heerlijk! Ik dacht dat vrouwen fijner waren, maar mijn examinatoren waren alleen maar gentlemen.” Alleen biologie op de eerste dag ging niet goed. Ze was zenuwachtig, voelde zich niet op haar gemak, kreeg een black-out en liep weg uit de examenruimte. „Ik voelde een nare vibe. Van buiten ging ik huilen maar van binnen voelde ik mij boos. Ik dacht: hier wil ik niet zijn. En niemand heeft mij verteld dat je niet uit het examen mag lopen.

„Ik baalde heel erg van mezelf. Maar mijn juf zei aan de telefoon: ‘Ruth, je komt van ver, vergeet dat niet. Ga gewoon genieten van hoe goed Engels ging. En vergelijk het met hordelopen: dan stop je ook niet als je een horde omstoot, toch?’ Mijn juf weet precies hoe ze mij rustig moet krijgen.”

Een dag later mailt directeur Margareth Dalmeijer. „Graag wil ik laten weten dat Ruth met een mooie cijferlijst is geslaagd. Ze heeft allemaal zevens, achten en zelfs negens. Het examen waar ze uitgelopen was, werd afgerond een 4. De tranen sprongen in mijn ogen van trots en emotie.”