Roep om mondkapjesplicht zwelt aan

Coronamaatregelen Moet het kabinet harder ingrijpen nu mensen minder afstand houden en het aantal besmettingen weer stijgt? Zes vragen over een mondkapjesplicht en verplichte quarantaine.

In het openbaar vervoer is het dragen van mondkapjes verplicht. Burgemeester Aboutaleb van Rotterdam wil dat in Nederland een algehele mondkapjesplicht wordt ingevoerd voor openbare ruimtes.
In het openbaar vervoer is het dragen van mondkapjes verplicht. Burgemeester Aboutaleb van Rotterdam wil dat in Nederland een algehele mondkapjesplicht wordt ingevoerd voor openbare ruimtes. Foto Sem van der Wal/ANP

Nu het aantal coronabesmettingen stijgt, waarschuwde het kabinet de bevolking woensdag opnieuw: hou je aan de regels en vooral de 1,5 meter. „Laten we het niet verpesten”, zei minister Ferd Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA) op een persconferentie. Maar lokale bestuurders zijn bezorgd dat de 1,5 meter op drukke plekken niet meer werkt. De Rotterdamse burgemeester Ahmed Aboutaleb riep het kabinet bij Nieuwsuur op twee alternatieven te onderzoeken: een mondkapjesplicht in de openbare ruimte en het verplichten van thuisquarantaine voor mensen die contact hebben gehad met een Covid-patiënt.

Hoe zouden deze twee maatregelen eruit kunnen zien, en is er politieke steun voor?

1 Waarom is de discussie over een mondkapjesplicht terug?

Het mondkapje verschijnt overal in Europa. Op steeds meer openbare plekken of binnenruimtes wordt het dragen ervan verplicht nu het virus opleeft. In landen als Oostenrijk, België en Frankrijk moeten ze gedragen worden in bijvoorbeeld winkels, musea, bioscopen en horeca. In Nederland zijn ze alleen verplicht in het openbaar vervoer. De grote steden zien graag dat het kabinet het Outbreak Management Team (OMT) vraagt of ze ook op andere plekken gedragen moeten worden.

Want waarom zou Nederland de rest van Europa niet volgen? Vanuit de samenleving komt ook al de roep om ze op meer plekken te verplichten. Zo willen winkeliers in de Kalverstraat in Amsterdam graag een mondkapjesplicht voor het publiek. Zij vrezen omzetverlies als de gemeente winkelstraten wegens te grote drukte weer moet sluiten. Op De Bazaar in Beverwijk geldt vanaf komend weekend een „dringend advies” van de organisatie om vanwege de drukte mondkapjes te dragen.

Lees ook: De Tweede Kamer staat nog niet te springen om een mondkapjesplicht

Het kabinet motiveerde de mondkapjesplicht in het openbaar vervoer eerder met het argument dat in het ov geen 1,5 meter afstand kan worden gehouden. Dat dit op veel andere plekken door toegenomen drukte sinds de versoepelingen ook niet meer kan, bestreed minister Grapperhaus woensdag. Hij ontweek de vraag of het kabinet wil nadenken over een bredere mondkapjesplicht.

Rotterdam zou ook zelf een mondkapjesplicht kunnen invoeren, zegt hoogleraar staatsrecht Aart Hendriks (Universiteit Leiden). „Aboutaleb heeft als voorzitter van de veiligheidsregio de bevoegdheid om regionaal noodmaatregelen te nemen. Maar dat heeft consequenties, want dan krijg je regionale verschillen. Dat leidt bij de bevolking mogelijk tot meer verwarring.”

2 Waarom houdt het RIVM eraan vast dat mondkapjes niet nodig zijn?

Het kabinet heeft steeds de adviezen van het RIVM gevolgd, dat niets ziet in algemeen gebruik van mondkapjes. Directeur infectieziektenbestrijding Jaap van Dissel herhaalde keer op keer in de Tweede Kamer dat mondkapjes tot „schijnveiligheid” kunnen leiden, omdat mensen minder afstand houden. Ook zouden veel mensen een mondkapje verkeerd dragen en het vaak met hun vieze handen aanraken, waardoor het risico op infecties volgens Van Dissel juist kan toenemen.

Het RIVM, dat ook in het OMT is vertegenwoordigd, twijfelt ook aan de effectiviteit van de mondkapjes die nu in het openbaar vervoer gedragen worden. Dit zijn geen medische en goed geteste mondkapjes, maar eenvoudige mondkapjes zonder goede filters. Op de RIVM-site staat dat dit soort mondkapjes de drager „zeer beperkt” beschermen en dat de literatuur over de bescherming van anderen „niet eenduidig” is.

3 Is er steun voor een mondkapjesplicht?

De voorzitter van de veiligheidsregio’s, de Nijmeegse burgemeester Hubert Bruls, noemt een mondkapjesplicht „erg bezwaarlijk en vooral niet effectief”. „De besmettingen die we nu hebben, dat gaat om (familie)feestjes. Het heeft niks te maken met shoppen bij de Hema. Dus de koopgoot in Rotterdam heeft toch niet die uitbraken veroorzaakt? Dat zit op andere plekken.”

Kamerleden van de coalitie zijn ook niet direct enthousiast. Het CDA en de ChristenUnie vinden een plicht op dit moment te vroeg, maar willen het ook niet uitsluiten. CDA-Kamerlid Joba van den Berg hoopt dat mensen gewoon afstand houden, want „het leven is gewoon leuker als je niet steeds met een mondkapje op hoeft te lopen”. ChristenUnie-woordvoerder Carla Dik-Faber ziet ook risico’s van een plicht. „Het dragen van een mondkapje kan juist ook onvoorzichtig gedrag in de hand werken.”

Oppositiepartijen PvdA en SP willen net als Aboutaleb dat het kabinet het OMT vraagt een mondkapjesplicht serieus te onderzoeken. VVD’er Hayke Veldman heeft daar geen problemen mee. „Sommige deskundigen zeggen: het kan helpen. Daarom sluit ik niet uit dat we die stap zullen zetten. Als het nuttig en noodzakelijk is.” Een woordvoerder van Grapperhaus laat weten dat een onderzoek van het OMT er „vooralsnog” niet komt.

4 Waarom wil Aboutaleb een verplichte thuisquarantaine?

In Rotterdam houden mensen zich volgens Aboutaleb minder goed aan de voorschriften. Als iemand intensief contact heeft gehad met een Covid-patiënt vraagt de GGD deze persoon twee weken in thuisquarantaine te gaan. Dat betekent dat je in principe het huis niet verlaat en geen bezoek ontvangt. Een deel van de mensen houdt zich daar niet aan, hoort Aboutaleb van zijn lokale GGD. „Iemand werd gebeld voor controle en die was toen aan het afrekenen bij de kassa van de supermarkt”, vertelde Aboutaleb bij Nieuwsuur.

Aboutaleb wil dat de thuisquarantaine, die nu vooral dringend geadviseerd wordt, een meer verplichtend karakter krijgt. De wet biedt de burgemeester al de mogelijkheid zo’n quarantaine op te leggen, maar een woordvoerder van Aboutaleb noemt die optie „ingewikkeld”. „De voorwaarden zijn heel strikt, je moet dan bij de rechter aantonen dat die persoon een gevaar voor de volksgezondheid vormt.” De woordvoerder spreekt van „een laatste redmiddel”, waarvan Aboutaleb zich afvraagt of dat wel „effectief en bruikbaar” is. De burgemeester wil sneller en makkelijker kunnen ingrijpen.

5 Heeft Aboutaleb gelijk dat quarantaine juridisch lastig is?

De burgemeester loopt iets te hard van stapel, vindt hoogleraar staatsrecht Wim Voermans (Universiteit Leiden). De wet bepaalt dat de burgemeester een quarantainemaatregel bij de officier van justitie moet neerleggen. De rechter moet daarna beoordelen of de quarantaine verlengd kan worden, en kan de persoon in kwestie ook horen. „Dat vinden burgemeesters niet leuk, die willen doorpakken.” Maar Voermans vindt het volgen van de procedure van belang. „Dit gaat over vergaande persoonlijke beperkingen tegen iemands wil, daar horen in een rechtsstaat garanties bij waar je niet lichtvaardig mee om kunt gaan.”

Dat de quarantaineprocedure te ingewikkeld en vertragend is, bestrijdt Voermans. „Een burgemeester kan dit onmiddellijk doen en zo’n procedure kan heel snel gaan.” Bang dat de rechter ervoor gaat liggen hoeft Aboutaleb volgens Voermans niet te zijn. „De rechter gaat echt niet voor doktertje spelen, die gaat af op het oordeel van de GGD.”

6 Hoe denkt de Tweede Kamer over het verplichten van quarantaine?

Tweede Kamerlid Hayke Veldman van de VVD zegt de zorgen van Aboutaleb te snappen, ook hij ziet dat mensen die besmet zijn toch naar buiten gaan. De quarantaine is nu „vrijwillig”, zegt Veldman. Maar het advies om thuis te blijven bij een vastgestelde of mogelijke besmetting is „wel een indringende oproep”. „Verplichte quarantaine is nogal een stevige vrijheidsbeperkende maatregel, die kun je niet zomaar invoeren. Hoe ga je dat handhaven? Je kunt moeilijk bij iedere besmette Nederlander een politieagent voor de deur zetten.”

Het CDA steunt een onderzoek naar verplichte thuisquarantaine voor mensen die positief getest zijn én hun huisgenoten. „Ik zeg niet dat we het morgen moeten invoeren, maar ik ben wel voor een onderzoek”, zegt Kamerlid Joba van den Berg.

M.m.v. Barbara Rijlaarsdam