Persconferentie van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) over Covid-19 op het hoofdkantoor in Genève begin juli.

Foto Fabrice Coffrini/Reuters

Interview

‘Voor de WHO wordt dit de allermoeilijkste evaluatie ooit’

Ilona Kickbusch | Politicoloog De Wereldgezondheidsorganisatie leerde van de aanpak van ebola. Maar bij evaluatie van de coronacrisis wegen politiek en economie veel zwaarder dan toen.

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) is bezig een onafhankelijk evaluatiepanel te formeren dat de aanpak van de coronapandemie moet doorlichten. Eerder deze maand benoemde WHO-chef Tedros Adhanom Ghebreyesus twee voorzitters voor dit panel, en niet de minste: oud-premier van Nieuw-Zeeland Helen Clark en de voormalige Liberiaanse president Ellen Johnson Sirleaf. Komende weken worden de precieze onderzoeksvragen en werkwijze bepaald en volgt de benoeming van andere panelleden. Voorlopige conclusies worden in november verwacht, het volledige rapport in mei 2021.

„De WHO doet na elke grote uitbraak een evaluatie. Maar dit wordt de allermoeilijkste ooit”, zegt de Duitse volksgezondheidsexpert Ilona Kickbush in een telefonisch interview. Zij kan het weten. Als lid van het panel dat in 2014 de ebola-evaluatie deed. „Ten eerste is de schaal nu oneindig veel groter. Ebola speelde vooral in drie Afrikaanse landen. Covid-19 is een wereldwijde pandemie. Ten tweede zit de WHO nu in het oog van een geopolitieke storm. Amerika en China vechten een bittere strijd uit rond corona. Rondom de WHO woeden hevige ideologische gevechten over multilateralisme en soevereiniteit.”

Er ligt dus zware druk op dit evaluatiepanel?

„Ja. De lidstaten hebben zelf om een evaluatie gevraagd. Maar in dit klimaat kun je nooit iedereen tevreden stellen. Het is misschien het beste als iedereen een haar in de soep vindt. Tegelijkertijd zijn de conclusies van deze evaluatie belangrijk voor het functioneren van de WHO in deze roerige tijden.”

Is dit panel anders dan het uwe?

„Wij waren klein en technisch: zes mensen, elk met zijn eigen expertise. Het nieuwe panel wordt zeker groter, vanwege de complexiteit en reikwijdte van de pandemie. De voorzitters zijn twee toppolitici die niet de reputatie hebben verlegen te zijn. Zij kunnen regeringsleiders uit hun bed bellen. Dat konden wij niet.”

Hebben de 194 lidstaten invloed op de benoeming van de overige panelleden?

„Iedereen doet kennelijk suggesties, ja. Wie het worden, weet ik niet. De voorzitters beslissen. Expertise, regionale spreiding en gender spelen allemaal een rol.”

Wat voor opdracht krijgen ze?

„Dat is nog niet bekend. Iedereen wil natuurlijk weten wat er in China is gebeurd, hoe de WHO heeft gefunctioneerd en hoe de samenwerking met nationale overheden, ngo’s en dergelijke partijen was. Ons ebolapanel adviseerde destijds om evaluaties niet alleen na een uitbraak te doen, maar permanent. Dan kun je onderweg bijsturen, in stapjes.

„Die aanbeveling is opgevolgd: er zijn nu meerdere evaluatiemechanismes. Een ervan is de Global Preparedness Monitoring Board waar ik zelf in zit, geleid door Gro Harlem Brundland, voormalig directeur-generaal van de WHO. Soms kan het coronapanel de bevindingen van deze andere comités gebruiken. Op andere terreinen moet dit panel zelf lijnen uitzetten.”

Op welke terreinen?

„De economie, bijvoorbeeld. Die link is nieuw. De productie en de kosten van vaccins, het platgooien van de luchtvaart, de gevechten rond mondkapjes: dat hoort nu allemaal bij ‘volksgezondheid’. De WHO moet er rekening mee houden.

„Corona is niet alleen een gezondheidscrisis. Het is breder, politiek en economisch. Bij ebola hadden we het over miljoenen. Nu gaat het om miljarden.”

Lees ook: Pandemie is nog lang niet over, wordt ‘erger en erger’

Kon uw panel destijds vrij werken?

„Ja. Sommige van onze conclusies waren vrij hard. We zijn bij ebola veel te traag in beweging gekomen.”

Werden uw aanbevelingen opgevolgd?

„Veel aanbevelingen aan de WHO wel. Zo werd het pandemie-noodprogramma bij de WHO, dat toen piepklein was, op ons advies groter gemaakt. Ook kreeg het meer geld: als je tijdens een pandemie met de bedelnap rond moet, ben je te laat. Goddank! Want dit is nu de afdeling die de coronabestrijding leidt. Ook werden bureaucratische procedures versimpeld, zodat mensen het veld in kunnen worden gestuurd.”

Welke aanbevelingen werden er niet opgevolgd?

„Die aan de lidstaten. Er zijn voorschriften voor hoe landen zich moeten voorbereiden op een uitbraak of pandemie. Je kunt wel zeggen dat de WHO alles moet doen, maar zo werkt het niet. WHO én de afzonderlijke landen moeten zich voorbereiden, zodat ze samenwerken tijdens een crisis. Toen ebola kwam, bleek dat veel landen niets met die voorschriften hadden gedaan. Ze waren onvoorbereid.

„Onze kritiek daarop was scherp. Alleen in sommige Afrikaanse ebola-landen is dat nu veranderd. In Azië ook, na sars. Mede daardoor heeft de coronapandemie er daar minder hard ingehakt dan in de VS en Europa. Europeanen en Amerikanen dachten: een pandemie, die raakt ontwikkelingslanden. Met corona begint de dekolonisatie van de mondiale volksgezondheid pas echt.”

Is het verwijt terecht dat de WHO te laat een pandemie heeft uitgeroepen?

„Ze deed dat op 11 maart. Maar begin januari sloeg ze al alarm en eind januari riep ze een internationale noodsituatie uit. Toch deden veel landen helemaal niets. Mensen gingen gewoon op vakantie. Ik hoop dat het evaluatie-panel hier heel duidelijk over is.”

Heeft u een tip voor het panel?

„Probeer iedereen te spreken, aan alle kanten. Wees zo transparant als je kunt. En maak duidelijk dat het niet de bedoeling is schuldigen aan te wijzen, maar dat dit een eerlijke poging is om lessen te trekken en het de volgende keer beter te doen.”