Recensie

Recensie

Lepore gaat terug tot Columbus, maar de parallellen met het heden liggen voor het oprapen

Verenigde staten Historica Jill Lepore schreef een monumentale geschiedenis van haar land, van Columbus tot en met de huidige president Trump.

Links: Een lid van de Lakota-stam staat op de voet van het verwijderde Columbus-standbeeld in San Francisco, op 18 juni 2020. Rechts: Christopher Columbus claimt Amerika in 1492.
Links: Een lid van de Lakota-stam staat op de voet van het verwijderde Columbus-standbeeld in San Francisco, op 18 juni 2020. Rechts: Christopher Columbus claimt Amerika in 1492. Foto's John G. Mabanglo / EPA / Getty

Sommige passages moet je twee keer lezen om ze te geloven. Bijvoorbeeld wanneer Joseph Goebbels plotseling opduikt in Deze waarheden, het ruim duizend pagina’s dikke boek dat historica Jill Lepore schreef over de geschiedenis van de Verenigde Staten. De Duitsers huurden voorafgaand aan de Tweede Wereldoorlog Amerikaanse pr-bureaus in om tweedracht te zaaien in de VS, schrijft ze. Ze lieten hun Weltrundfunksender in ‘Amerikaans Engels’ valse ‘nieuwsberichten’ uitzenden over een ‘joods-communistische samenzwering’. De kranten hadden er een naam voor: ‘Fake news’.

Lepore (1966) gaat helemaal terug tot Columbus, maar de parallellen met het heden liggen voortdurend voor het oprapen. Een paar weken geleden was het nieuws dat Nederlandse militairen in conflictgebieden burgers interviewen over hun dromen en angsten, en dat ze daarvoor methoden gebruiken van het moederbedrijf van Cambridge Analytica, de omstreden data- en marketingfirma. Hé, denk je, als je bij Lepore leest dat de Amerikanen in Zuid-Vietnam hetzelfde lieten doen door Simulmatics, óók een data- en marketingfirma.

Deze waarheden is een boek dat je absoluut moet lezen als je meer wil begrijpen van de Verenigde Staten, bijvoorbeeld waarom de rassentegenstellingen er zo taai zijn. Of eigenlijk: een boek dat je moet lezen als je meer wilt begrijpen van de wereld waarin we leven. Want Amerika is nog altijd het machtigste, invloedrijkste land op aarde.

Een Amerikaanse geschiedenis schrijven ‘van het begin tot het eind’: ‘Dat is lang niet geprobeerd’, zei Lepore toen haar boek in 2018 in het Engels verscheen. ‘En het is belangrijk, en het leek me een poging waard’.

Verantwoording

Goede schrijvers genoeg in de VS. Maar ze richten zich doorgaans op deelonderwerpen, op vrouwenrechten of burgerrechten, op oorlogen of presidenten.

Voordat je aan dit monumentale werk begint, doe je er goed aan eerst This America te lezen, het essay van Jill Lepore dat vorig jaar in boekvorm (helaas alleen in het Engels) verscheen. Het leest als een verantwoording bij haar magnum opus. Na de Tweede Wereldoorlog, schrijft ze daarin, stond nationalisme om begrijpelijke redenen in een kwade reuk. Als gevolg daarvan hadden historici in de VS weinig belangstelling voor de natiestaat. ‘Als nationalisme een pathologie was, zo was de gedachte, dan was het schrijven van nationale geschiedenisverhalen één van de symptomen.’

Maar naties hebben nu eenmaal behoefte aan een gemeenschappelijk verleden. ‘Ze kunnen het krijgen van wetenschappers of van demagogen. Maar krijgen zullen ze het.’

Met ijver en vaak met zichtbaar schrijfplezier kwijt Jill Lepore zich van die taak.

Deze waarheden begint in 1492 bij de ‘ontdekking’ van Amerika door Columbus en eindigt bij de verkiezing van Donald Trump tot president. Die waarheden waarover ze het heeft zijn snel opgesomd, het gaat om zaken als gelijkheid, soevereiniteit, eendracht. Maar de invulling daarvan veranderde in de loop der eeuwen en vaak ging dat gepaard met strijd. Eén thema domineert: de slavernij, en de gevolgen daarvan.

Die slavernij leverde al snel discussies op die nu bizar overkomen. Nadat dertien staten zich in de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog (1775-1783) hadden losgemaakt van Groot-Brittannië kwam de vraag op of de nieuwe confederatie belasting moest gaan heffen, en zo ja, hoe die moest worden berekend. Moest er worden gekeken naar het inwonertal van een staat of naar de bezittingen? En wat waren slaven dan? Bezittingen of mensen? Een afgevaardigde van South-Carolina zei dat ‘als wordt betwist of hun slaven hun eigendom zijn, dat het einde is van de confederatie’. Benjamin Franklin, founding father en mede-auteur van de Amerikaanse grondwet, zei daarop dat er een simpele manier was om mensen van bezittingen te onderscheiden: ‘Schapen zullen nooit een opstand beginnen.’

Lees ook: Historica Jill Lepore: ‘De Verenigde Staten zijn niet gesticht als utopie’

Uiteindelijk werd gekozen voor een compromis dat nog jaren stand zou houden: slaven telden voor drie-vijfde mee.

Burgeroorlog

Jill Lepore richt zich op mensen en hun ideeën. De Amerikaanse burgeroorlog (1861-1865), die zevenhonderdvijftigduizend mensen het leven kostte, behandelt ze daarom niet slag voor slag. Na die oorlog, de eerste in de geschiedenis van de mensheid die op grote schaal gefotografeerd werd, zouden ex-Geconfedereerden graag beweren dat het conflict ging over de rechten van staten, schrijft Lepore. Maar in werkelijkheid draaide het om blanke superioriteitsgevoelens en slavernij. De noordelijken wilden die afschaffen, de zuidelijken niet.

De oorlog maakte een einde aan de slavernij, maar niet aan de segregatie. Nadat de federale troepen zich uit de zuidelijke staten hadden teruggetrokken, werden zwarte politici direct uit de openbare functies gegooid die ze kort daarvoor hadden veroverd. Blanke parlementen namen tal van zogenaamde ‘Jim Crow-wetten’ aan – genoemd naar een karikatuur van een slaaf. Daarin regelden ze bijvoorbeeld dat er aparte zitplaatsen voor zwarten en blanken kwamen in treinwagons, aparte barkrukken in kroegen, aparte bijbels in rechtbanken. In Birmingham, Alabama, was het een misdrijf als een zwart kind in een openbaar park een potje damde met een blank kind.

In de Tweede Wereldoorlog dienden Afro-Amerikanen in aparte eenheden, wat The Crisis, het tijdschrift van de burgerrechtenbeweging NAACP, het commentaar ontlokte: ‘Een Jim-Crow-leger kan niet vechten voor een vrije wereld’. Na de oorlog ontstond een nieuwe middenklasse dankzij de G.I. Bill. Die gaf miljoenen veteranen het recht gratis te studeren en goedkoop geld te lenen voor een huis of bedrijf. Maar omdat Afro-Amerikanen niet werden toegelaten tot veteranenorganisaties, genoten zij die voordelen niet.

De achterstelling van Afro-Amerikanen ging nog meer wringen tijdens de Koude Oorlog: de vrijheid die de Verenigde Staten zeiden te propageren in voormalige koloniën was thuis niet voor iedereen weggelegd.

In de VS wordt de grondwet gekoesterd alsof het de Heilige Schrift is

Een andere constante in de geschiedenis van Jill Lepore is het enorme ontzag dat Amerikanen koesteren voor de grondwet, alsof het de Heilige Schrift is. Bijna hilarisch (bijna, want de materie is serieus) is het verhaal van James Madisons Notes. Madison, een van de auteurs van de Grondwet, deed daarin verslag van de discussies bij het opstellen van de grondwet. Jarenlang, decennialang werkte hij eraan, want hij had met zichzelf afgesproken een stilzwijgen van vijftig jaar in acht te nemen. Voor- en tegenstanders van slavernij hoopten dat de Notes antwoord zouden geven op de vraag of de grondwet die toestond. Daarom werd Madison keer op keer gevraagd te onthullen wat hij geschreven had. Hij gaf niet toe.

ees ook: Wanneer mogen we een historisch figuur van zijn sokkel trekken?

Marketingtechnieken

In 1840, vier jaar na zijn overlijden werden de Notes dan eindelijk gedrukt. ‘Maar ze losten de vraag of de grondwet slavernij al dan niet toestond bepaald niet op en gaven beide partijen juist meer munitie voor hun argumenten’, aldus Lepore.

Een thema dat ook telkens terugkeert is het grenzeloze geloof van de Amerikanen in techniek: de telegraaf, de krant, de radio, de tv, internet, telkens weer werd er gedacht dat de nieuwe techniek de natie meer zou verenigen . Zelfs de introductie van moderne marketingtechnieken in de politiek ging gepaard met een vleugje optimisme. Deze waarheden is dan ook meer dan een politieke geschiedenis. Natuurlijk is er een hoofdrol voor opeenvolgende presidenten, maar H.G. Welles met zijn War of the Worlds, Edward R. Murrow die als eerste verslag doet uit een concentratiekamp (Buchenwald) en evangelist Billy Graham die liefkozend sprak over hillbillies (heikneuters) komen even goed voorbij.

Wat dit zo’n goed boek maakt: Jill Lepore kijkt met een brede blik, legt verbanden dat het een lieve lust is. Bijvoorbeeld: als president Eisenhower ziet dat Billy Graham steeds meer invloed krijgt besluit hij zich te laten dopen – als eerste president terwijl hij in het Witte Huis zat. Tijdens zijn regering komt er ‘In God We Trust’ op al het geld te staan. Maar Lepore dreigt nooit te verdwalen en gaat gericht op haar doel af.

Lees ook: Never Trumpers zien gevaar Trump scherper dan linkse activisten

Een happy end zit er vooralsnog niet in: nepnieuws, buitenlandse inmenging bij verkiezingen, en racisme.

Jill Lepore citeert een topadviseur van George W. Bush die al in 2002 tegen een journalist van The New York Times zei: ‘Jullie menen dat oplossingen voortvloeien uit een grondige bestudering van een waarneembare werkelijkheid. Maar zo werkt het niet meer. We zijn inmiddels een grote mogendheid en met ons handelen creëren we onze eigen werkelijkheid.’

Hoewel Lepore zich meestal onthoudt van commentaar, is het duidelijk dat ze geen fan is van de huidige president Trump. ‘Buiten de muren van het Witte Huis ging Donald Trump tekeer tegen het regeringsteam. Binnen de muren van het Witte Huis ging hij tekeer tegen de pers. Hij ging tekeer tegen het Congres. Hij ging tekeer tegen de immigranten. Hij ging tekeer tegen zijn staf. Hij kreeg er een rood hoofd van.’

Ze eindigt met een beeldspraak. ‘Het schip van staat schudde en schokte’, schrijft ze. Op dat schip is progressief Amerika benedendeks gaan schuilen – zonder kompas. Conservatief Amerika heeft al het houtwerk aan dek verzameld en in de fik gezet, inclusief de mast, ‘het hele concept waarheid.’ Aan een nieuwe generatie de taak het schip te herstellen.