De pokken waren al duizend jaar eerder in Europa

Archeogenetica Door het pokkenvirus zijn wereldwijd honderden miljoenen mensen overleden. In de Vikingtijd waarde het al rond.

Pokken in Indonesië, 1949.
Pokken in Indonesië, 1949. Foto R.G. Jonkman/Nationaal Archief

Het pokkenvirus is zeker duizend jaar langer in Europa actief geweest dan tot nu toe kon worden aangetoond. Een team wetenschappers van onder meer de universiteit van Cambridge en de universiteit van Kopenhagen heeft met dna-onderzoek het virus gevonden in tanden van mensen die zijn overleden rond de Vikingtijd (793-1066). De oudste restanten van het pokkenvirus die tot op heden bekend waren, kwamen uit een zeventiende-eeuwse kindmummie uit Litouwen. De archeogenetici publiceerden hun werk donderdag in Science.

Pokken is een besmettelijke ziekte die alleen in de twintigste eeuw al tussen de 300 miljoen en 500 miljoen mensen het leven kostte. Ook de eeuwen daarvoor tierde het virus welig, maar het is onduidelijk hoe en wanneer het zich verspreid heeft. Behalve de Litouwse mummie zijn er schriftelijke aanwijzingen dat de ziekte al 3.000 jaar geleden rondwaarde. Littekens op Egyptische mummies suggereren zelfs dat de pokken al 3.570 jaar geleden slachtoffers maakten. Hard bewijs voor de grotere ouderdom van het virus was er echter niet, tot nu.

Gedetailleerd in kaart gebracht

De genetici deden een verkennende scan bij bot- en tandresten van 1.867 mensen die tussen 31.630 en 150 jaar geleden leefden in Europa, Azië en de Amerika’s. Bij 26 ervan ging het alarm af: hier kon het Variola-virus, dat de pokken veroorzaakt, aanwezig zijn. Het lukte bij 13 van deze 26 individuen een nauwkeuriger onderzoek te doen, waardoor het aanwezige virus meer gedetailleerd in kaart kon worden gebracht. De onderzoekers dateerden elf slachtoffers tussen 603 en 1050 na Christus. Ze waren afkomstig uit Noord-Europa, West-Rusland en het Verenigd Koninkrijk. Deze regio’s beleefden in deze periode een tijdvak dat als de Vikingtijd bekendstaat. Hoewel de onderzoekers 619 individuen van vóór deze periode hebben gescand, troffen ze geen oudere slachtoffers aan.

Lees een necrologie van Donald A. Henderson uit 2016: De man die in elf jaar overal de pokken uitroeide

Bij drie mannen en een vrouw uit Zweden, Noorwegen, Rusland en Denemarken lukte het om het genoom van het virus zo goed als volledig in kaart te brengen. Dat maakte duidelijk dat na een splitsing 1.700 jaar geleden verschillende takken van het virus zich parallel ontwikkeld hebben. Eén ervan is nooit aangetroffen in meer recente slachtoffers van de pokken en was dus uitgestorven voordat de ziekte met behulp van vaccinatie vanaf de negentiende eeuw werd uitgeroeid.