Wie heeft er gelijk over de rechtsstaatstoets?

Sancties Verwarring na de Europese top: worden landen met autocratische trekjes nu wel of niet gestraft in de meerjarenbegroting en het herstelfonds?

De Hongaarse premier Viktor Orbán tijdens de EU-top afgelopen weekend.
De Hongaarse premier Viktor Orbán tijdens de EU-top afgelopen weekend. Foto John Thys/AP

Het was een „enorme overwinning” zei de Hongaarse premier Viktor Orbán na afloop van de Europese marathontop.

Hij had toch maar mooi weten te voorkomen dat het uitkeren van Europees geld afhankelijk wordt van de vraag of een land zich aan de regels van de rechtsstaat houdt. Volgens de Europese Commissie doet zijn Hongarije dat niet.

Premier Mark Rutte, voorstander van een duidelijke link tussen de begroting en respect voor rechtsstaat, zei daarentegen dat het principe wel degelijk overeind was gebleven.

Wie heeft gelijk? Worden landen met autocratische tendensen nu wel of niet aangepakt in de meerjarenbegroting en het herstelfonds? Want twee winnaars lijken er in dit geval één te veel.

Het is een bekend fenomeen. Op een topconferentie wordt een moeizaam compromis bevochten en in de slotverklaring wordt met welluidende, maar vage frases het meningsverschil weggemoffeld. Na afloop gaat iedereen blij naar huis en leest in de verklaring precies wat hem/haar het beste uitkomt. Maar wie heeft in dit geval de juiste interpretatie?

De tekst

Dit is de tekst waar het om gaat: „A regime of conditionality to protect the budget and Next Generation EU will be introduced. In this context, the Commission will propose measures in case of breaches for adoption by the Council by qualified majority.

De basisgedachte is simpel: wie zich niet aan belangrijke Europese waarden houdt, zoals respect voor vrije meningsuiting en een onafhankelijke rechtsstaat, plaatst zich buiten de orde. Die heeft dus ook geen recht op geld uit Europa.

Het Europese Verdrag biedt weliswaar de mogelijkheid om landen die autocratische trekken krijgen aan te spreken (Artikel 7-procedure) en uiteindelijk stemrecht te ontnemen in de Europese Raad. Maar dat is een moeizame weg en een heel zware sanctie. Dergelijke procedures lopen tegen Polen en Hongarije.

Om meer druk uit te kunnen oefenen op de overtreders, spraken de regeringsleiders dinsdag af dat de Commissie de taak krijgt om maatregelen voor te stellen die uitkeringen uit begroting of herstelfonds blokkeren als landen de regels voor de rechtsstaat schenden. Een beslissing over zo’n sanctie moet vervolgens genomen worden door alle lidstaten in de Europese Raad, die daar met gekwalificeerde meerderheid over beslist. Dat betekent dat 55 procent van de landen die 65 procent van de bevolking vertegenwoordigen vóór moeten stemmen.

Lees meer over de Europese reacties na de top: het Parlement slijpt de messen

Niet verwaterd

De voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, zei daarom dat het nieuwe akkoord een duidelijke steun voor de rechtsstaat bevat. Een deel van de verwarring was volgens haar ontstaan omdat in een onderhandelingsvoorstel van Raadsvoorzitter Charles Michel een breedsprakige passage hierover was opgenomen.

In die tekst was, zo vertelde Rutte, op aandringen van Hongarije inderdaad fors geschrapt. Maar de kern was overeind gebleven: „Dus dat is niet verwaterd. Dat Orbán dat nu presenteert als een grote overwinning omdat allerlei woordjes die eromheen stonden en die hij niet fijn vond er niet meer staan…. Ja, dat was natuurlijk ook deels het verfraaien van de kern van wat echt overeind is gebleven. Dat houd ik echt staande.”

Gevecht gaat door

Maar het debat is nog niet voorbij, zeggen specialisten. Een ontwerp voor het nieuwe ‘regime’ ligt al sinds 2018 op de plank bij de Commissie. Volgens het voorstel zou de Commissie overtredingen voorleggen aan de Raad, die dan straffen kan uitdelen, behalve als het land in kwestie een gekwalificeerde meerderheid kan vinden om de sanctie tegen te houden.

Maar er is ook een ander plan waarin een sanctie er alleen komt als de Raad daar met gekwalificeerde meerderheid het groene licht voor geeft. Dan is de ‘bewijslast’ voor de Commissie hoger.

Hoe het mechanisme precies gaat werken wordt in het najaar duidelijk. Dan worden de afspraken uitgewerkt. „Dit proces”, concludeerde Oost-Europa-specialist Daniel Hegedüs in Politico over de pogingen om tot een procedure te komen, „lijkt meer op poker dan transparante wetgeving”.

Er dus een mogelijkheid gecreëerd om zondaars via de begroting te straffen, maar het ligt aan de politieke wil van de Raad of het een zwaar of lichte instrument wordt. En dan is er altijd nog de vraag of het ook daadwerkelijk ooit gebruikt gaat worden.

Lees ook: Van Den Haag had Rutte nog vaker ‘nee’ moeten zeggen in Brussel