De staat moet weer voor chronisch ziek Alitalia zorgen

Luchtvaart De Italiaanse luchtvaartmaatschappij is genationaliseerd, tot onbegrip van velen. „De beste manier om Alitalia te helpen is euthanasie.”

Op elke categorie vluchten lijdt Alitalia verlies: binnenlands, internationaal, intercontinentaal.
Op elke categorie vluchten lijdt Alitalia verlies: binnenlands, internationaal, intercontinentaal. Foto Max Rossi/Reuters

En weer, voor de vierde keer in twaalf jaar, moet Alitalia verrijzen uit ruïnes van verliezen en slecht beleid. Nog vóór eind september is er „een nieuw Alitalia”, beloofde minister van Transport Paola De Micheli in het parlement. Maar luchtvaartdeskundigen zijn buitengewoon sceptisch. „De beste manier om Alitalia te helpen is euthanasie”, zegt Carlo Scarpa, hoogleraar politieke economie in Brescia.

De noodlijdende Italiaanse luchtvaartmaatschappij draait jarenlang met verlies en had sinds 2017 bewindvoerders. Door de coronacrisis is de situatie helemaal dramatisch geworden. De Italiaanse regering koos voor een drastische ingreep die veel verder gaat dan de financiële steun die Den Haag en Berlijn geven om KLM en Lufthansa te redden: Alitalia is genationaliseerd.

De Italiaanse overheid heeft eind juni alle aandelen overgenomen. Het kabinet heeft twee nieuwe topmanagers aangesteld. Een kapitaalinjectie van 3 miljard euro en een bedrijfsplan waaraan de twee nu werken, moeten het bedrijf een nieuwe toekomst geven.

De kluwen van problemen is buitengewoon ingewikkeld. Scarpa, aan de telefoon: „Ik denk dat we over een paar jaar moeten constateren dat er weer geld bij moet, dat vind ik als belastingbetaler geen fijn vooruitzicht.”

„Alitalia lijdt al sinds 2002 verlies en is dus eigenlijk failliet”, zegt advocaat Stanislao Chimenti, docent handelsrecht in Rome.

Prestigekwestie

Een van de kernproblemen is dat bedrijf en politiek door elkaar lopen. Al in de jaren negentig botsten saneringsplannen van wat toen ook een staatsbedrijf was met de politieke wens om banen te vergeven of te behouden. Vooral de hoeveelheid grondpersoneel is door cliëntelisme veel groter dan nodig, zegt Scarpa.

Geen enkele regering wil degene zijn die Alitalia sluit

Fabrizio Soggetto Luchtvaartexpert

Daarbij komt de politieke wens om een ‘eigen’ luchtvaartmaatschappij te houden. „Met links of rechts heeft het weinig te maken”, zegt Fabrizio Soggetto, een Italiaanse luchtvaartexpert in Londen. „Het is vooral een prestigekwestie. Geen enkele regering wil degene zijn die Alitalia sluit. Veel mensen vinden dat ieder land een eigen luchtvaartmaatschappij moet hebben, maar dat is een misplaatste gedachte.”

Alitalia heeft ook strategische fouten gemaakt. De vloot aan vliegtuigen zou volgens experts gestroomlijnd moeten worden om trainings- en onderhoudskosten te verlagen. Het bedrijf voert relatief weinig intercontinentale vluchten uit, waar de meeste andere luchtvaartmaatschappijen hun winst maken. En werken met twee hubs – Rome-Fiumicino en Milano-Malpensa – geeft extra problemen.

Op elke categorie vluchten lijdt het bedrijf verlies: binnenlands, internationaal, intercontinentaal. Het kabinet stelt dat Alitalia ook bestaat om toeristen naar het land te brengen, maar de cijfers relativeren dat. Alitalia bracht vorig jaar ruim 21 miljoen passagiers naar Italiaanse vliegvelden. Maar Ryanair bracht er bijna twee keer zo veel. En andere goedkope maatschappijen (EasyJet, Vueling, WizzAir, Volotea) waren samen goed voor nog eens 34 miljoen mensen.

Lees ook: Staat redt luchtvaart, maar niet iedereen staat te juichen

KLM

Gemiste kansen en mislukte projecten tekenen de afgelopen twintig jaar. Eind jaren negentig leek een akkoord met KLM in de maak. Maar in het voorjaar van 2000 braken de Nederlanders de gesprekken af. „Dit is misschien wel de grootste gemiste kans”, vindt Soggetto. Een kernvraagstuk toen was de positie van Malpensa, het grote vliegveld buiten Milaan dat een sleutelfunctie zou krijgen in de te vormen alliantie. Maar Alitalia wilde zelf ook blijven vliegen op Linate, het stadsvliegveld van Milaan, dat veel makkelijker bereikbaar is. De vluchten tussen Rome-Fiumicino en Milaan-Linate waren toen nog van groot belang voor Alitalia.

KLM sloot in 2004 een akkoord met Air France, en Air France-KLM keek vier jaar later opnieuw serieus naar nauwere samenwerking met Alitalia. Dat was midden in een verkiezingscampagne, waarin mediamagnaat en rechtse leider Berlusconi scoorde met de belofte dat Alitalia Italiaans zou blijven als hij weer aan de macht zou komen. Hij vond een aantal ondernemers bereid geld te stoppen in een ‘nieuw’ en geprivatiseerd Alitalia. Dit was de operatie Feniks: Alitalia zou uit zijn as herrijzen, onder andere door de traditionele melkkoe Rome-Milaan.

Het liep op niets uit. De „patriottische” geldschieters deden het eerder voor de goede contacten met Berlusconi (die inderdaad premier werd) dan voor de bedrijfsvoering van Alitalia. Het inzetten op Rome-Milaan bleek een tragische vergissing toen de eerste hogesnelheidstreinen tussen deze twee steden gingen rijden en die verbinding al snel makkelijker, comfortabeler en goedkoper bleek.

In 2014 kwam een nieuw plan op tafel, begeleid door een centrum-links kabinet. Dit keer zou de redding komen van Etihad, de maatschappij uit Abu Dhabi, die een belang van 49 procent nam. Etihad hoopte via Alitalia vastere grond onder de voeten te krijgen in Europa. Maar nog geen drie jaar later stapten de Arabieren eruit.

Toen dreigde een faillissement en werd Alitalia onder toezicht gesteld van drie regeringscommissarissen. Die moesten partners zoeken. Lufthansa? Delta? Steeds bleek de onvermijdelijk geachte sanering van het personeel een struikelblok. Ook pogingen Italiaanse staatsbedrijven aan te zetten tot samenwerking met Alitalia, leidden tot niets.

Na de renationalisering heeft Alitalia nu een nieuwe leiding. Uit eigen huis komt Fabio Lazzarini, de operationele baas. Francesco Caio, een manager met een rijke ervaring in de particuliere en overheidssector, krijgt de rol van president-commissaris. Zijn zij in staat de pijnlijke keuzes te maken die te lang zijn uitgesteld? Luchtvaartdeskundigen Chimenti en Soggetto zien nog wel mogelijkheden – Soggetto wijst erop dat een qua grootte vergelijkbare maatschappij als het Ierse Air Lingus het goed doet. Maar bij een eind vorige week gepubliceerde opiniepeiling zag een meerderheid van de ondervraagde Italianen niets in een nieuwe rol van de staat in Alitalia. Het hoofdprobleem, volgens 61 procent van de ondervraagden: de belangen van politiek en bedrijf zijn niet te verenigen.