Reportage

Turkse buurtwacht laat autoriteit gelden, met de zegen van Erdogan

Handhaving Erdogan blies de buurtwacht nieuw leven in en gaf hun dezelfde bevoegdheden als de politie. „Het lijkt wel een politiestaat.”

Na een avondje stappen stond de Turkse advocaat Cihan Duman op vrienden te wachten in een populaire uitgaansstraat van Istanbul. De bars waren net dicht, mensen stonden buiten nog wat na te praten. Er kwam een groepje buurtwachten (bekçi) aangelopen. Duman: „Ze schreeuwden: ‘Maak de straat leeg.’ Maar niemand keek op of om.”

Om dit te begrijpen is enige context vereist. De bekçi doen dienst als de hulptroepen van de politie in stadswijken en hebben de taak de openbare orde te handhaven. Het zijn vaak jonge mannen met weinig opleiding en amper ervaring met politiewerk. Veel Turken nemen ze daarom niet serieus, zelfs al mogen ze sinds kort wapens dragen.

Toen niemand reageerde, escaleerde het snel. „De bekçi werden kwaad en reageerden fysiek”, vertelt Duman. „Ze konden het niet hebben dat ze niet gerespecteerd werden. Ze grepen een man beet alsof hij een vuilniszak was die ze van het balkon wilden gooien. Een andere man kwam tussenbeide. ‘Hou op’, zei hij, ‘geef ons een boete als het moet.’ Maar dat maakte de bekçi alleen maar bozer. Ze zagen dat als een belediging.”

De bekçi spoten de twee mannen traangas in het gezicht en sloegen hen in de boeien. Duman schoot te hulp en waarschuwde de bekçi dat hij hen zou aanklagen voor onrechtmatige arrestatie. „Toen sloegen ze mij ook in de boeien.” Op weg naar het politiebureau werden de bekçi volgens Duman onzeker en probeerden ze de arrestanten woorden in de mond te leggen. „Ze zeiden: ‘Jullie moeten zeggen dat jullie president Erdogan en minister [van Binnenlandse Zaken] Soylu hebben beledigd’. Dat deden ze alleen om maar hun wetteloze gedrag toe te dekken en hun hachje te redden.”

Leden van de bekci, of buurtwacht, bewaken de ingang van een zijstraat in de wijk Kadikoy in Istanbul. Foto Nicole Tung

Meer voorvallen

Sinds het parlement vorige maand een wet aannam die de 21.000 bekci dezelfde bevoegdheden geeft als de politie, zijn er meer incidenten geweest. De bekci mogen nu, behalve wapens dragen, ook identiteitscontroles uitvoeren, mensen fouilleren, verdachten arresteren, ingrijpen bij incidenten en omgaan met bewijsmateriaal. En die nieuwe bevoegdheden lijken ze te gebruiken.

De verbreding van hun takenpakket is volgens de Turkse minister van Binnenlandse Zaken, Süleyman Soylu ingegeven door de Turkse president zelf. Erdogan heeft tegen hem gezegd dat hij „het fluitje van de bekçi wil horen wanneer hij in bed ligt”, aldus Soylu tegen Turkse media. De president wil dat zijn burgers „vredig kunnen slapen in de wetenschap dat iemand ’s nachts op straat over hen waakt”. Soylu zei dat hij die woorden ter harte had genomen en aan het werk was gegaan.

De bekci gaan terug tot de Ottomaanse tijd. Van oudsher worden de nachtelijke buurtwachten gezien als ‘ooms van de wijk’. Ze zijn in het Turkse bewustzijn verankerd door de populaire novelle Bekçi Murtaza van Orhan Kemal, die twee keer is verfilmd, een tragikomisch verhaal over een simpele bekçi die zich door zijn uniform verheven voelt boven de arbeiders en hen het leven zuur maakt.

Aanvankelijk zag Erdogan niets in de bekçi. In 2008 hief hij het destijds zieltogende instituut op. Maar na de mislukte coup in 2016 en de heropleving van de oorlog tegen de Koerdische terreurgroep PKK blies hij de bekçi nieuw leven in. Aanvankelijk ging het om een paar duizend man in de grote steden in het Koerdische zuidoosten. Later werden ze ook ingezet in de rest van het land.

Een fastfoodkiosk in de wijk Kadikoy in Istanbul. Op 17 juni kondigde de Turkse regering aan dat het dragen van een mondkapje verplicht is in openbare ruimtes. Foto Nicole Tung

Persoonlijke militie

Volgens de regering voorzien de bekçi in de behoefte aan ondersteuning van de politie. Volgens Mehmet Mus, vicevoorzitter van regeringspartij AKP, die het wetsvoorstel indiende, is het ook een manier om banen te scheppen, nu Turkije economisch in crisis verkeert. De regering wil 200.000 bekçi rekruteren (Turkije telt 256.000 agenten en 190.000 gendarmes).

De oppositie is vooral bezorgd dat Erdogan een persoonlijke militie wil creëren, of een ‘moraalpolitie’ naar Iraans voorbeeld. Want waarom konden de politie en de gendarme niet worden uitgebreid? Tegenstanders wijzen op de lage toelatingseisen en de examens die ruimte laten voor selectie op basis van loyaliteit.

„Mensen zijn bang”, zegt voormalig hoofdaanklager Sabih Kanadoglu, „ze vragen zich af waarom de regering ineens een nieuw veiligheidsapparaat nodig heeft terwijl de bevoegdheden van de politie al sterk zijn uitgebreid. Als je kijkt naar de selectie en de opleiding van de bekçi, hebben ze reden tot zorg.”

Terwijl agenten in opleiding twee jaar onderwijs krijgen aan de politieacademie, is middelbaar onderwijs voldoende om in aanmerking te komen voor een baan als bekçi. „Het ontbreekt ze aan training en ervaring om politiewerk te doen”, zegt Sadettin Tantan, van 1999 tot 2001 minister van Binnenlandse Zaken in een reactie. „Je kunt de burgers niet dienen als die jou niet vertrouwen. Daarom is dit project gedoemd om te falen.”

Vooralsnog wordt de buurtwacht voornamelijk ingezet voor identiteitscontroles en het bekeuren van mensen die op straat alcohol drinken. Daar kunnen Murat en Efe over meepraten. De studenten verhalen bij het cultuurhuis in de seculiere wijk Kadiköy over meerdere incidenten toen bekçi hun autoriteit lieten gelden. „Met de bekçi hebben de autoriteiten ogen en oren diep in de wijken”, zegt Murat. „Het is beangstigend, het creëert het beeld van een politiestaat.” Efe: „Het zijn laag opgeleide jongens die ineens veel macht krijgen. Hierdoor gaan ze zich gedragen als de stereotiepe stoere vent uit Turkse films.”

Lees ook: Erdogan wil weer kunnen bidden in de Hagia Sofia