Reportage

Bij Amazon dwingen de werknemers zelf verandering af

Webwinkel Amazon maakt volgende week naar verwachting een recordomzet bekend, terwijl werknemers strijden voor hun rechten. Zoals in een distributiecentrum in Duitsland, een van de meest geavanceerde van het bedrijf.

Mondkapjes vindt Amazon belangrijk in zijn distributiecentra , maar de noodzaak ervan uitleggen blijkt lastig.
Mondkapjes vindt Amazon belangrijk in zijn distributiecentra , maar de noodzaak ervan uitleggen blijkt lastig. Foto Merlin Daleman

Het duurt ongeveer een uur, dan begint het. Hoofdpijn, een benauwd gevoel. Duizeligheid. Een sterke behoefte aan frisse lucht.

Af en toe gaat ook bij de bezoeker van het 55.000 vierkante meter grote distributiecentrum van Amazon in het Duitse Mönchengladbach, vlak over de grens, bijna onbewust het mondkapje een paar seconden opzij.

Vanuit de enorme hal, vorig jaar augustus geopend, verzendt de webwinkelgigant elke dag honderd- tot tweehonderdduizend pakketten. Ze gaan onder meer naar Nederland, waar Amazon sinds maart bezorgt. Om bezorging van de meeste producten binnen 24 uur te garanderen heeft het bedrijf een Europees netwerk opgebouwd van tientallen distributiecentra. In Duitsland staan er veertien. Nederland is vooralsnog afhankelijk van die Duitse distributiecentra.

Lees meer over de komst van Amazon naar Nederland: ‘Nederlands ‘filiaal’ Amazon open’

De lucht is droog in de hal, die ruikt en aanvoelt als een bouwmarkt zonder airconditioning op een warme dag. Overal klinkt het geratel van de zeventien kilometer aan transportbanden, waarop de kenmerkende bruine kartonnen dozen met Amazon-logo door de hal schieten. De ogenschijnlijke chaos, waarin robot en mens in hoog tempo bestellingen afhandelen, is strak georganiseerd.

In Mönchengladbach worden kleinere bestellingen verwerkt: items die passen in een verpakking ter grootte van een schoenendoos. Loop rond in het magazijn en je ziet wat Duitsers hamsteren: pakjes kattenvoer en blikken Westfälischer Graupentopf (parelgort met vlees en groenten). Een vrouw die geen Engels en nauwelijks Duits spreekt, pakt onbewogen dozen met seksspeeltjes in.

„Ja, een mondkapje dragen is niet makkelijk. Maar er is geen alternatief”, zegt Amazon-woordvoerder Thorsten Schwindhammer (33) bij een rondleiding op de werkvloer. Werknemers krijgen sinds de coronacrisis vijf minuten extra pauze: 45 minuten in plaats van 40, op een dienst van bijna negen uur. „En we proberen goed uit te leggen waarom een mondkapje dragen belangrijk is.”

Dat is niet makkelijk: in de fabriek werken mensen van tachtig nationaliteiten. Het zijn vaak vluchtelingen of laagopgeleide immigranten. De aanwas van nieuwe werknemers is ondanks de coronamaatregelen groot. In Mönchengladbach verdient een medewerker minimaal 11,61 euro per uur, ruim 2 euro meer dan het Duitse minimumloon. En Amazon biedt op dit moment baanzekerheid. „Veel werknemers waren werkloos voor ze hier kwamen”, zegt Schwindhammer.

Zeventien kilometer aan transportbanden liggen in Amazons distributiecentrum in Mönchengladbach.

Foto Merlin Daleman

Bezos’ hoofdpijndossier

Het verplichte mondkapje voor wie rondloopt is, naast de temperatuurcontrole bij binnenkomst, één van de ongemakken waarmee de 1.900 Amazon-werknemers in Mönchengladbach sinds de uitbraak van het coronavirus moeten leven. De veiligheidsmaatregelen worden strikt gehandhaafd, melden posters en videoschermen (‘don’t touch your face’) in het gebouw. Al blijkt de praktijk weerbarstig: overal lopen werknemers met kapjes op de kin, of wordt wel de mond maar niet de neus bedekt.

Veiligheid in de magazijnen is nu een belangrijk dossier op het bureau van Amazon-topman Jeff Bezos. Door het groeiende aantal online bestellingen heeft het bedrijf (247 miljard euro omzet, 900.000 werknemers) wereldwijd honderdduizenden extra arbeidskrachten aangenomen.

Naar verwachting zal Amazon komende week bij de presentatie van de cijfers over het tweede kwartaal een nieuwe recordomzet bekendmaken. Covid-19 heeft de groei van ’s werelds grootste webwinkel – en de daarmee samenhangende teloorgang van de winkelstraat – alleen maar versneld.

Hoeveel besmettingen hebben plaatsgevonden in zijn distributiecentra, weet alleen Amazon. Duidelijk is dat het om minimaal honderden mensen wereldwijd gaat. Het leidt, al maanden, tot angst en onrust onder Amazon-werknemers die vrijwel wekelijks staken en demonstreren, onder meer in Frankrijk (waar distributiecentra op last van de rechter tijdelijk werden gesloten), Italië, Duitsland en de Verenigde Staten.

Eind vorige maand legde personeel in zes Duitse distributiecentra 48 uur het werk neer. Ze eisten loonsverhoging en minder werkdruk, nadat veertig werknemers van het distributiecentrum in Bad Hersfeld besmet bleken. In de VS voeren werknemers geregeld actie voor doorbetaald verlof. Wie nu om gezondheidsredenen geen mondkapje kan dragen of een ziek familielid moet verzorgen, blijft thuis op eigen kosten.

Honderd- tot tweehonderdduizend pakketjes gaan dagelijks de deur uit van het distributiecentrum van Amazon in Mönchengladbach.

Foto Merlin Daleman

Dankjewel-bonus

„Gaat u even zitten”, zei topman Bezos in april bij de bekendmaking van kwartaalcijfers tegen zijn aandeelhouders. „Normaal gesproken hadden we dit kwartaal 4 miljard dollar [3,5 miljard euro] of meer winst gemaakt. Maar dit zijn geen normale omstandigheden. We besteden deze 4 miljard volledig aan kosten vanwege Covid-19.”

De protesten van medewerkers hebben Amazon wakker geschud, zeggen actievoerders. Het bedrijf besteedde, na aanvankelijk aarzelend optreden, 500 miljoen dollar aan een ‘dankjewel-bonus’ voor magazijnmedewerkers en miljarden aan veiligheid in de magazijnen – onder meer mondkapjes, desinfectiemiddelen en een eigen testfaciliteit.

Het heeft geholpen, zeggen actievoerders in Duitsland en de VS die NRC sprak. Maar het betekent niet dat de besmettingen zijn gestopt, merken ze ook in Duitsland. „Elke week hebben we hier nieuwe infecties”, zegt Christian Krähling, lid van de ondernemingsraad van Amazon in het distributiecentrum in Bad Hersfeld. Zijn collega Andreas Gangl heeft het over „soms meerdere besmettingen per week”.

Amazon zegt zijn werknemers ‘aan te moedigen om zich uit te spreken en hun werkplek vorm te geven’, maar heeft de schijn tegen

Om hoeveel mensen het precies gaat, mogen de werknemers niet zeggen. Amazon deelt informatie over besmettingen met de ondernemingsraden, maar de leden zijn gehouden aan geheimhouding. In Bad Hersfeld wordt de werkvloer via een luidspreker op de hoogte gebracht als er zich een nieuwe besmetting voordoet. „Er wordt dan vijf keer dezelfde boodschap omgeroepen: we hebben vorige week nieuwe infecties geconstateerd. We doen alles om de getroffenen te helpen”, vertelt Krähling. Dat leidt tot „zenuwen” op de werkvloer, zegt Gangl. „Niemand weet precies wie besmet is.”

Een woordvoerder van Amazon legt uit dat het bedrijf bij een besmetting samen met gezondheidsautoriteiten nagaat met wie de werknemer in contact is geweest, om zo de besmetting te kunnen isoleren. „Deze mensen worden naar huis gestuurd en krijgen tijdens hun quarantaine doorbetaald.”

Volgens sommige actievoerders zou Amazon er goed aan doen, nu corona voortduurt, alleen nog essentiële goederen te versturen om de druk op de magazijnen te verlagen. Het zou tegelijkertijd betekenen dat miljoenen huishoudens in Duitsland en de VS vaker naar buiten moeten om hun boodschappen te doen.

Alles voor de klant

Het is een vreemd gezicht: gele rekken vol spullen die kriskras lijken rond te rijden, aangedreven door robots op wielen. Waar in andere distributiecentra orderpickers soms nog met een mandje langs rekken lopen om producten te pakken, rijden in Mönchengladbach de rekken vol producten juist op de orderpickers af. De robots, gevoed met kunstmatige intelligentie, bepalen de efficiëntste route om precies op het juiste moment bij de juiste orderpicker te arriveren.

De magazijnen in Duitsland behoren tot de meest geavanceerde die Amazon heeft. Dat is niet zo vreemd: Duitsland was in 1998 een van de eerste landen waar Amazon actief werd, en het is na de VS de grootste markt voor Amazon. Diensten als Amazon Prime Now, waarbij bestellingen binnen een uur thuis worden bezorgd, zijn in sommige Duitse steden al normaal. In Duitsland is een glimp te zien van Amazons gedroomde toekomst, waarin The Everything Store elke wens van elke klant altijd, goedkoop en heel snel kan vervullen.

Het is die obsessieve focus op klanttevredenheid die voortdurend tot spanningen met het personeel leidt. Duitse Amazon-werknemers staken al jaren, tientallen dagen per jaar, om hun bedrijf te dwingen zich aan te sluiten bij de cao voor winkelketens en supermarkten, om zo hogere lonen en vakantiegeld te kunnen krijgen. Tevergeefs. Amazon zegt in een reactie „ook zonder cao elke dag te bewijzen een redelijke en verantwoordelijke werkgever te zijn”.

Amazon-woordvoerder Schwindhammer glimlacht als hem wordt gevraagd naar de stakingen – in Mönchengladbach werd niet gestaakt. Sinds mei zetelt de lokale ondernemingsraad in een kantoortje vlak naast dat van Schwindhammer. „We werken in goede harmonie met het management”, zegt OR-lid Ata Saffari Azar Alamdari in het voorbijgaan. „Het is een beetje geven en nemen.”

OR-leden van andere distributiecentra zeggen dat het in de nieuwe faciliteiten, zoals die in Mönchengladbach, met allemaal nieuwe werknemers en tijdelijke contracten, moeilijk blijkt werknemers te vinden die zich durven uitspreken tegenover de leiding.

Amazon bedient de Nederlandse markt vooralsnog vanuit zijn veertien distributiecentra in Duitsland.

Foto Merlin Daleman

Amazons grootste angst

Amazon zegt zijn werknemers „aan te moedigen om zich uit te spreken en hun werkplek vorm te geven”, maar heeft de schijn tegen. In april bleek dat Amazon-dochter Whole Foods via scorekaarten bijhoudt welke werknemers geneigd zijn zich aan te sluiten bij een vakbond. En in de VS werden zeker zes werknemers die meededen aan protesten ontslagen wegens overtreding van „interne richtlijnen”.

Twee van hen zijn Emily Cunningham en Maren Costa, leiders van actiegroep Amazon Employees for Climate Justice (AECJ), die zich ook inzet voor betere arbeidsomstandigheden in de magazijnen. „Amazon is altijd bezig om het organiseren van protest te voorkomen. Het is hun grootste angst”, zegt Maren Costa daar nu over. „Meer geld naar personeel betekent duurdere producten, minder klanten en minder omzet.”

Lees ook het interview van NRC met actieleider Maren Costa: ‘Ze proberen ons stil te krijgen’

Hoezeer Amazon protesten ook tegenwerkt, het bedrijf is wel gevoelig voor kritiek uit eigen kring. Steeds opnieuw blijkt dat „Amazon alleen iets doet aan de verbetering van arbeidsomstandigheden als ze daartoe wordt gedwongen”, zegt de Duitse onderzoeksjournalist Johannes Schulte, die al jaren over Amazon publiceert.

Zo versnelde een door ruim achtduizend werknemers ondertekende AECJ-petitie een ambitieus klimaatplan. Amazon bestelde prompt honderdduizenden elektrische transportbusjes en presenteerde in juni een nieuw groen investeringsfonds van 2 miljard dollar. De lonen in de distributiecentra zijn de laatste tijd zozeer gestegen dat werknemers in Duitsland en de VS plots ver boven het minimumloon kunnen verdienen.

OR-lid Christian Krähling ziet soms jaloezie bij fabrieksarbeiders die niet 11 maar 9 euro per uur krijgen en onder slechtere omstandigheden werken, zonder aanhoudende media-aandacht. „Die vragen zich af: waar klagen die Amazon-medewerkers toch over? Maar ze moeten beseffen: we klagen niet, we zijn geen slachtoffers. We komen voor onszelf op en proberen zo ons bedrijf in beweging te krijgen. Ik zou iedereen willen zeggen: doe wat wij doen. Organiseer je en dwing verandering af.”

Luister ook de podcast met redacteur Stijn Bronzwaer waarin hij vertelt over zijn bezoek aan het distributiecentrum van Amazon.

(Correctie 23-07-2020): In een eerdere versie van het artikel stond dat Amazon deze donderdag kwartaalcijfers bekendmaakt. Dat moet zijn volgende week en is aangepast.