In nieuwe verfilmingen van ‘Pinocchio’ gaat het er wreed aan toe

Achtergrond Pinocchio Door de populaire Disney-tekenfilm denken veel mensen het verhaal van Pinocchio te kennen. Nu komen er nieuwe films aan gebaseerd op het Italiaanse sprookje. Het gaat er wreed aan toe.

De fee (Alida Baldari Calabria) speelt machtsspelletjes met Pinocchio (Federico Ielapi).
De fee (Alida Baldari Calabria) speelt machtsspelletjes met Pinocchio (Federico Ielapi).

De factcheckers van de Amerikaanse krant The Washington Post hebben een ‘Pinocchio Test’. Ze controleren uitspraken van politici; hoe meer onzin een bewering bevat, hoe meer Pinocchio’s iemand krijgt. Een geestig idee, maar helemaal eer aan de originele Pinocchio doet de test niet.

Door de populaire Disneytekenfilm uit 1940, gebaseerd op het verhaal van Carlo Collodi (pseudoniem van Carlo Lorenzini) denken veel mensen het verhaal van Pinocchio te kennen. Een tot leven gekomen marionet kan een echte jongen worden als hij zich „dapper, eerlijk en betrouwbaar” gedraagt. Om hem te helpen groeit zijn neus als hij een leugentje vertelt en staat de vriendelijke krekel Japie hem bij als ‘geweten’. De Disneyfilm is eng voor een kinderfilm, maar mild in vergelijking met het originele Italiaanse sprookje. Dat verhaal uit 1883 heeft ook een veel minder eenduidige moraal dan Disney suggereert.

Dat laatste is mogelijk de reden dat filmmakers er graag mee aan de slag gaan. Het is gemakkelijk een eigen interpretatie te destilleren uit Collodi’s vertelling over een rebelse marionet. Matteo Garrone noemt de kern van zijn Pinocchio, die vanaf deze week in de bioscopen draait, hoe Pinocchio zich uit allerlei situaties redt, en hoe het uiteindelijk draait om de liefde tussen hem en zijn vader. Guillermo del Toro, wiens animatieversie in 2021 verschijnt, laat het verhaal spelen tijdens de opkomst van Mussolini. Hij ziet in Collodi’s verhaal „een onschuldige ziel met een onverschillige vader die verloren is in een wereld die hij niet begrijpt”. De live-actionremake waaraan Disney momenteel werkt, zal waarschijnlijk opnieuw een ontroerend pleidooi zijn voor eerlijkheid.

Wreed verhaal

Over Collodi (1826-1890) en zijn oorspronkelijke bedoeling met Pinocchio is niet veel bekend, wel dat de auteur geloofde in de kracht van scholing. Het zou kunnen voorkomen dat kinderen eindigen als bedelaars of boefjes. Collodi, een satiricus en journalist, pende de eerste hoofdstukken van wat later Pinocchio zou worden als een feuilleton in het kinderblad Giornale per i bambini. In verschillende afleveringen brengt de marionet zichzelf en zijn ‘vader’ – timmerman Gepetto die hem uit een pratend houtblok heeft gesneden – in de problemen omdat hij lui is en zijn eigen wil doordrijft.

Het verhaal is enorm grappig, maar het gaat er wreed aan toe. In het vierde hoofdstuk vermoordt de anti-autoritaire marionet de pratende krekel die hem op het rechte pad probeert te houden door een hamer tegen zijn kop te gooien. Dat laatste ging zelfs Garrone – die verder dicht bij het originele verhaal blijft – te ver, dus komt de krekel er bij hem met een tik tegen de schedel van af.

Lees hier de recensie van ‘Pinocchio’

In het slot dat Collodi zelf voor ogen had, sterft de marionet na vijftien hoofdstukken omdat hij zo naïef is de bedriegers Vos en Kat te geloven. Ze overvallen Pinocchio en knopen hem op aan een boom. Op verzoek van het blad breidde Collodi extra hoofdstukken aan dit gruwelijke einde en krijgt het verhaal het karakter van een coming-of-age. Pinokkio beslist dat hij een ‘brave jongen’ wil worden en leert dat hij alleen met talent of werken vooruit raakt in het leven.

Tegelijkertijd zit er vanaf de eerste hoofdstukken enige ambiguïteit in Collodi’s verhaal over wat ‘goed’ is en wat ‘fout’. Ondanks dat zijn vader en de fee – de geest van een overleden meisje – erop hameren dat Pinocchio naar school moet gaan, lijkt hij meer levenslessen te leren buiten het klaslokaal dan erin.

Een te naïeve, onkritische houding ten opzichte van ‘gezaghebbende’ figuren of instituten wordt bij Collodi eveneens afgestraft. Zo verdwijnt Gepetto al snel in de gevangenis omdat enkele carabinieri kwaadsprekende buren geloven. In een scène iets verder, die Garrone prachtig visualiseert in zijn verfilming, trekt Pinocchio na de overval door de Kat en de Vos naar een rechter. Deze oude, zuchtende en steunende gorilla luistert vol medeleven naar het beklag van de marionet. Waarna hij Pinocchio richting de cel laat slepen door twee makke bewakers met de verklaring dat „in dit land onschuldigen naar de gevangenis gaan”.

Ook lijkt Collodi zich bewust dat verheffing via scholing een prachtig ideaal is, maar de realiteit complexer. Veel kinderen én volwassenen vonden in die periode een maaltijd op tafel belangrijker. Honger is een plotmotor in het boek. Met treffende beelden schetst Collodi de barre omstandigheden waarin Gepetto leeft. Zo heeft de timmerman geen echt haardvuur, maar een schildering van een ketel op een vuur op de muur. Pinocchio’s neus groeit ook als hij probeert om het deksel van deze geschilderde pot te tillen.

Garrone benadrukt Gepetto’s armoede in zijn tragikomische openingsscènes. Zo zien we de timmerman hongerig en verkleumd naar een kroeg trekken om daar het ene na het andere meubelstuk vast te klampen. Hij stelt niet bestaande gebreken vast om deze – tegen een kleine betaling – te kunnen herstellen.

De duidelijkste ambiguïteit zit bij Collodi in zijn personages. In tegenstelling tot in veel andere sprookjes zijn het allerminst zwart-witfiguren. Te beginnen bij Pinocchio, een held waarvan je gaat houden ondanks dat hij zijn oude vader trapt en krekels plet. Want welk kind gaat niet liever „vlinders vangen” dan naar school? Andere figuren hebben onverwachte kanten. De angstaanjagende poppenspeler Vuureter (bij Disney omgedoopt tot Stromboli) smelt zodra hij huilende wezens ziet. De blauwharige fee redt Pinokkio van de dood, maar is niet vies van emotionele machtsspelletjes. Zelfs Gepetto wordt bij Collodi niet gespaard. Hoewel hij de wereld over wil reizen om zijn zoon te vinden, blijkt hij ook opvliegend. Iets wat Garrone minder belicht, het paste waarschijnlijk niet bij zijn interpretatie.

Lees ook de recensie van de meest recente vertaling van het boek van Collodi: ‘Het kinderboek Pinokkio is nog steeds onweerstaanbaar’

Zelfs over liegen heeft het originele boek geen simpele lessen – hoewel dat het element is waar de meesten Pinocchio mee associëren. In Collodi’s verhaal blijkt dat het leven vol leugens zit. Soms zijn die onschuldig. Zo liegt zelfs Gepetto tegen Pinocchio, hij durft niet te vertellen dat hij zijn jas heeft verkocht omdat hij het schoolboek voor zijn zoon niet kan betalen. Op andere momenten liegen personages uit eigenbelang en heeft dat zwaarwegende gevolgen.

‘Volwassen worden’ betekent voor Pinokkio ook dat hij moet ontdekken wie hij kan geloven en wanneer hij eerlijk moet zijn. Bij Collodi zijn er momenten dat de marionet kan liegen zónder dat zijn neus groeit. Zo dist hij zonder problemen een leugen op om uit de cel te komen waar de gorilla hem in heeft laten gooien. Het oordeel was onrechtvaardig, maar zouden de factcheckers van The Washington Post het naar de mond praten van een grillige rechter goedkeuren?