Klimaat meer, wetenschap flink minder

Europese meerjarenbegroting Voor de komende zeven jaar is 1.074 miljard euro aan Europees budget beschikbaar. Hoeveel geld gaat er naar landbouw, klimaat, wetenschap en de digitale economie?

Foto Dumitru Doru/EPA

Klimaatdoelen en milieu

Voor elke euro die de komende jaren vanuit Brussel wordt uitgegeven, gaat in de nieuwe begroting 30 cent naar het behalen van de klimaatdoelstellingen. Dat betekent meer geld voor verduurzaming, want aanvankelijk zou een kwart van de middelen voor klimaatdoelen worden ingezet.

Ook concreet is de afspraak uit het marathonoverleg dat er een Europese belasting komt op plastic dat niet is gerecycled. En de inkomsten uit deze belasting, die al in januari 2021 wordt ingevoerd, komen ten goede aan de schatkist van de Europese Unie. Nieuwe details over de voorgenomen belasting zijn nog niet bekendgemaakt.

In de eerste helft van 2021 komt de Europese Commissie ook met een voorstel voor een zogeheten carbon border tax. Dat is een heffing op de invoer van producten van buiten de EU om de uitstoot van CO2 te beprijzen die bij de productie is vrijgekomen. Deze ‘koolstofcorrectie’ is volgens de Commissie noodzakelijk om de Europese industrie te beschermen tegen niet-Europese concurrentie die onder minder zware milieunormen valt. Dit voornemen was al eerder bekendgemaakt en Commissie-voorzitter Ursula von der Leyen sprak eerder van een cruciaal instrument in de Green Deal, maar op de invoering is nu ook een datum geplakt: uiterlijk 1 januari 2023.

De Commissie gaat ook haar best doen om de lucht- en scheepvaart onder te brengen in het handelssysteem ETS. Dit systeem voorziet de industrie van emissierechten en Brussel komt met nieuwe herzieningen, waardoor het aantal emissierechten sneller afneemt en de industriële uitstoot terugloopt. Nu vallen alleen vluchten binnen de EU onder het ETS.

Landbouw

In vergelijking met de vorige begroting besteedt de EU de komende jaren zo’n 10 procent minder aan landbouw. Aan inkomenssteun voor de boeren en marktregulering geeft Brussel de komende zeven jaar in totaal 258 miljard euro uit.

De agrarische sector in Nederland reageert teleurgesteld op de lagere steun, juist omdat de boeren naar eigen zeggen de druk voelen toenemen om duurzamer te gaan werken. „Het is onbegrijpelijk dat zij daar nu geen extra geld voor vrijmaken”, reageert bestuurslid Léon Faassen van LTO Nederland. Ook aan landschapsbeheer wordt minder geld uitgegeven. Daar gaat het om een reductie van 11 procent.

Voorstanders van verdere hervorming van de Europese begroting zijn juist teleurgesteld dat landbouw nog steeds zo’n grote post is in de begroting. In februari circuleerden er nog plannen om de steun aan de boeren verder te beperken dan nu gebeurt. D66-leider Rob Jetten spreekt van „wederom onvoldoende hervorming” in de landbouw, waardoor „de noodzakelijke modernisering van de Europese begroting” beperkt blijft. Voor de top had premier Mark Rutte al in de Tweede Kamer aangegeven dat er voor een verdere daling van het budget onvoldoende steun in Europa zou zijn.

Volgens LTO zijn de boeren het slachtoffer geworden van het harde onderhandelingsbeleid van Rutte die onder meer een hogere korting op de EU-afdracht voor Nederland heeft bedongen. Sommige lidstaten hebben volgens Faassen honderden miljoenen euro’s gekregen voor plattelandsontwikkeling, maar die extra steun gaat aan de Nederlandse boeren voorbij. „Het geeft mij het gevoel dat de Nederlandse landbouw als wisselgeld is gebruikt.”

Lees ook: Het uitruilspel tussen Europese leiders is ditmaal nóg geraffineerder

Wetenschappelijk onderzoek

Het Europees Parlement had grote plannen met Horizon Europa: 120 miljard euro moest er komen in de nieuwe meerjarenbegroting voor dit onderzoeks- en innovatieprogramma van de EU. Wetenschappers kunnen straks voorstellen indienen om aanspraak te maken op subsidie uit dit fonds, de opvolger van Horizon 2020. De teleurstelling op universiteiten was dan ook groot toen dinsdagochtend duidelijk werd dat Horizon Europa uiteindelijk met 80,9 miljard euro is bedeeld. Daarvan is 75,9 miljard reguliere financiering en komt 5 miljard uit het coronaherstelfonds.

Dat die 120 miljard onhaalbaar was, werd al voor de top duidelijk. In het eerste voorstel van de Europese Commissie stond het fonds voor 89,4 miljard euro genoteerd. Na twee dagen onderhandelen was daar nog 87,4 miljard van over en na vier dagen 80,9 miljard. Een kleine 8 miljard euro is dus in rook opgegaan.

Pieter Duisenberg, voorzitter van de Vereniging van Nederlandse Universiteiten, volgde de onderhandelingen vol ongeloof. „Ik heb echt geschrokken naar het scherm zitten kijken. Door deze korting loopt Nederland – dat altijd heel succesvol is met zijn aanvragen – zo’n 700 miljoen euro mis. En als je weet dat geld uit het Horizonprogramma een multiplier van acht kent, dan kost je dit dus ruim 5 miljard euro aan winst voor het bruto binnenlands product.”

Juist in een tijd waarin er behoefte is aan méér onderzoek en innovatie valt dit moeilijk te verkroppen, zegt Duisenberg. „Denk aan de uitdagingen van de energietransitie, de gezondheidszorg en de toenemende digitalisering. Dan ga je toch niet bezuinigen op dit succesvolle programma? Ik hoop dat het Europees Parlement het besluit nog terugdraait, want anders zal dit echt gevolgen hebben voor onze concurrentiepositie ten opzichte van landen als China.”

Digitale economie

In de nieuwe meerjarenbegroting heeft de EU het ontwikkelen van de ‘digitale economie’ als een van de belangrijkste prioriteiten gedefinieerd. Via het Digital Europe-programma investeert de EU in zogenoemde sleuteltechnologie: cruciale technologische ontwikkelingen zoals artificiële intelligentie, supercomputers en cyberveiligheid.

Het idee is dat Digital Europe, aldus de EU, gaat helpen om de EU ‘digitaal te transformeren’ en Europa aangesloten houdt bij China en de VS – die een veelvoud aan miljarden investeren in deze sleuteltechnologieën. Door deze technologie op eigen bodem te ontwikkelen hoopt de EU ook minder afhankelijk te worden van de producten en diensten van grote Amerikaanse en Chinese techbedrijven, die er doorgaans andere ethische standaarden op nahouden als het gaat om omgang met data.

Naar Digital Europe gaat tussen 2021 en 2027 zo’n 6,7 miljard euro, zo blijkt uit de meerjarenbegroting. Dat is fors lager (17,5 procent) dan de 8,2 miljard euro die de Europese Commissie begin dit jaar voorstelde om aan Digital Europe te besteden.