EU zet met akkoord over herstelfonds historische stap

EU-topNa vier dagen zijn Europese leiders het eens over herstelfonds en begroting; premier Rutte verzet zich niet meer tegen subsidies.
Premier Mark Rutte begroet, met een elleboogstoot, EU-raadsvoorzitter Charles Michel.
Premier Mark Rutte begroet, met een elleboogstoot, EU-raadsvoorzitter Charles Michel. Foto AP / Stephanie Lecocq

Met een akkoord over een speciaal herstelfonds zijn Europese regeringsleiders het dinsdagochtend eens geworden over een krachtig antwoord op de coronarecessie. Het fonds, waarvoor de Europese Commissie 750 miljard euro mag gaan lenen, levert niet alleen een ongekende Europese investeringsimpuls, maar betekent ook een nieuwe stap richting gezamenlijke Europese schulden.

Aan de overeenstemming gingen lange en soms verhitte onderhandelingen vooraf, waarin met name premier Mark Rutte (VVD) een prominente rol speelde. Als onofficiële leider van een groep ‘zuinige’ landen, verzette Rutte zich lang tegen de uitgifte van subsidies, die door de ontvangende landen niet te hoeven worden terugbetaald. Uiteindelijk bestaat het fonds alsnog voor het grootste deel uit subsidies, hoewel het aandeel iets is gekrompen vergeleken met eerdere voorstellen: 390 miljard, tegenover de 500 miljard die de Europese Commissie voorstelde. Zowel Nederland als de overige ‘zuinige’ landen krijgen daarvoor wel een grotere korting terug op hun afdracht aan de meerjarenbegroting.

Lees ook de analyse: Een nieuw krachtenveld in Europa na top van 90 uur

Die meerjarenbegroting komt voor de komende zeven jaar uit op een bedrag van 1.074 miljard euro. Dat is minder dan de Europese Commissie eerder voorstelde, maar meer dan de zuinige landen voor zich zagen. Gesneden werd er op het laatste moment vooral in EU-fondsen voor innovatie en de klimaattransitie.

Via het herstelfonds komen honderden miljarden aan Europese investeringen beschikbaar, die de zwaarst getroffen landen moeten helpen de coronarecessie op te vangen. De grootste bedragen zullen vloeien naar Spanje en Italië, maar ook Polen maakt aanspraak op een groot bedrag. Volgens voorzitter van de Europese Raad Charles Michel geeft het akkoord „het signaal dat Europa in staat is tot handelen”.

‘Waarlijk historisch’

Premier Rutte sprak van een „omvangrijk en goed pakket waarin de Nederlandse belangen gewaarborgd zijn en waarvan Europa sterker wordt”. De Franse president Emmanuel Macron noemde het een „waarlijk historisch” akkoord. De Duitse kanselier Angela Merkel liet weten „opgelucht” te zijn dat „Europa nog altijd samen kan handelen”.

Het fundament voor het akkoord werd halverwege mei in Parijs en Berlijn gelegd, door Macron en Merkel die het samen eens werden over de noodzaak van een groot Europees investeringsfonds. Vooral de ‘draai’ die Merkel maakte door zich achter het aangaan van Europese schulden te scharen, is cruciaal geweest in de route naar het uiteindelijke herstelfonds. Het betekende dat landen die zich daar traditioneel tegen verzetten een belangrijke bondgenoot verloren. Ook de ‘zuinige’ groep (Nederland, Oostenrijk, Zweden, Denemarken) gaat nu akkoord met honderden miljarden aan Europese subsidies. Tegelijk slaagde de groep er de afgelopen dagen wel in het aandeel subsidies nog flink te laten krimpen en een forse korting op hun eigen afdracht aan de meerjarenbegroting te garanderen.

Harde garanties

Nederland eiste in de onderhandelingen daarnaast harde garanties dat lidstaten die aanspraak maken op een subsidie, ook vergaande hervormingen doorvoeren in bijvoorbeeld hun pensioenstelsel of arbeidsmarkt. In het uiteindelijk akkoord is, tot tevredenheid van Nederland, een methode opgenomen waarbij een lidstaat betalingen uit het fonds kan blokkeren als ze vindt dat onvoldoende is voldaan aan hervormingsafspraken. Voordat de daadwerkelijke betaling plaatsvindt, moeten Europese regeringsleiders er dan nog eens naar kijken.

De onderhandelingen verliepen bij tijden onstuimig. Met name premier Rutte kwam in de vuurlinie te liggen en kreeg harde verwijten van andere regeringsleiders, Macron voorop.

Een passage over het korten van lidstaten die de rechtsstaat ondermijnen werd op het laatste moment onder druk van de Hongaarse premier Viktor Orban aangepast. Premier Rutte ontkende dat het mechanisme is afgezwakt en benadrukte dat „de kern blijft staan”. Het akkoord moet nog goedgekeurd worden door nationale parlementen en het Europese Parlement.

Update (21-07-2020): Dit artikel is geactualiseerd om 12.30 uur.