Wereldwijde ‘ratrace’ om vaccin: zet Nederland eigenbelang of solidariteit voorop?

Coronavaccin Nederland liep vanaf het begin voorop in Europa bij pogingen een succesvol coronavaccin te bemachtigen. Naast lof klinkt er ook kritiek op onderdelen van de strategie.

Een Zuid-Afrikaanse vrijwilliger krijgt eind juni in Soweto een injectie met een potentieel vaccin tegen Covid-19, ontwikkeld door de Oxford Universiteit.
Een Zuid-Afrikaanse vrijwilliger krijgt eind juni in Soweto een injectie met een potentieel vaccin tegen Covid-19, ontwikkeld door de Oxford Universiteit. Foto Felix Dlangamandla/Getty Images

Positief nieuws maandag over het coronavaccin waar de Universiteit van Oxford aan werkt. De eerste testresultaten zijn zodanig dat het grootschalig testen kan beginnen. Het Oxford-vaccin roept een sterke afweer op tegen het nieuwe coronavirus en is veilig, zonder veel bijwerkingen, meldde The Lancet maandag. Of het daadwerkelijk beschermt tegen het virus moet nog blijken.

Nederland sloot vorige maand al een deal met fabrikant AstraZeneca over het vaccin. Als het op de markt komt, krijgen Nederland, Duitsland, Frankrijk en Italië – met een totale bevolking van zo’n 230 miljoen mensen – samen 300 miljoen vaccins, met de optie om er nog 100 miljoen te kopen.

Nederland wil duidelijk niet achterblijven in de zoektocht naar een vaccin, dat de economisch schadelijke coronabeperkingen overbodig kan maken. Tegelijkertijd zegt het kabinet dat internationale solidariteit ook belangrijk is. Deskundigen en critici zien een daadkrachtige, maar ook diffuse strategie. Vier veelgehoorde kritiekpunten uitgelicht.

Lees ook: Vaccins uit China en Oxford zijn veilig en roepen afweerreactie op

1 Nederland zet eigenbelang voorop

Dit was de kritiek vanuit Brussel toen vorige maand bleek dat Nederland met Duitsland, Frankrijk en Italië een ‘vaccinalliantie’ had gevormd. Kort daarop sloten de landen een eerste deal met farmaceut AstraZeneca over de aankoop van een potentieel vaccin. De vier landen krijgen vanaf eind dit jaar – in verschillende leveringen – honderden miljoenen doses als het vaccin succesvol blijkt. De Europese Commissie was not amused over deze alleingang: zij was achter de schermen bezig een strategie voor de hele Europese Unie op te zetten.

Volgens Nederland was de alliantie nodig omdat haast geboden is. De voorbije maanden sloten andere landen, zoals de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, al meerdere deals over verschillende kandidaat-vaccins. Ook met AstraZeneca, dat deze landen daarom ook eerder vaccins zal leveren. Europa dreigde helemaal achteraan in de rij te belanden.

Ben van der Zeijst, emeritus hoogleraar vaccins van het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC), snapt de „daadkracht” van Nederland daarom wel. „Ze moesten íéts doen: je wilt als land aanhaken bij de vaccins die als eerste beschikbaar komen. De Amerikaanse overheid is ook bepaald niet terughoudend als het gaat om America first.”

Toch heeft meedoen aan de wereldwijde „ratrace” om een vaccin ook risico’s, zegt jurist en directeur van de onderzoeksgroep Medicines Law & Policy Ellen ’t Hoen. „Als alle rijke landen dit beleid gaan voeren, staan zij straks vooraan en mag de rest van de wereld het met de kruimels doen.”

Nederland heeft steeds ontkend dat de deal met AstraZeneca andere EU-landen benadeelt. Elke lidstaat mocht zich bij de afspraken aansluiten. Om dit voor de hele EU goed te regelen spreekt de Europese Commissie nu met AstraZeneca over het overnemen van de deal. Zo zouden alle lidstaten meebetalen en straks tegelijk toegang krijgen tot het Oxfordvaccin.

De lopende onderhandelingen over andere kansrijke vaccins worden nu EU-breed gevoerd, met een budget van zo’n 2,7 miljard euro. De vier ‘alliantielanden’, waaronder Nederland, hebben daarbij een prominente rol: ze zitten in het onderhandelingsteam van de Europese Commissie, aangevuld met Spanje, Zweden en Polen. Het EU-team praat uitsluitend met vaccinontwikkelaars die al in een vergevorderd stadium zijn, zegt een woordvoerder van de Europese Commissie. Hoeveel precies wil hij niet zeggen. „Maar we zitten niet te vissen in een zee met duizenden vissen.”

2 Grote bedragen voor farmaceuten

Met de vaccindeals zijn grote bedragen gemoeid. Overheden wereldwijd investeren flink mee in de ontwikkeling en productie van de potentiële vaccins, terwijl nog niet zeker is of ze uiteindelijk zullen werken. Het Nederlandse ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) reserveerde voor dit jaar 700 miljoen euro op de begroting. Volgens minister Hugo de Jonge (CDA) zijn deze risicovolle investeringen voor Nederland onvermijdelijk.

Hoogleraar Van der Zeijst is het daarmee eens, hoewel hij in herinnering roept hoe dat zo’n tien jaar geleden slecht afliep voor De Jonges voorganger Ab Klink. De CDA-bewindsman bestelde zo’n 30 miljoen vaccins voor de Mexicaanse griep, waarvan het grootste deel uiteindelijk niet hoefde te worden gebruikt. „Die arme Klink moest onder hoge druk beslissen en heeft toen veel te veel besteld. De Mexicaanse griep bleek minder erg dan de gewone seizoensgriep.” Nederland verloor uiteindelijk bijna 150 miljoen euro aan belastinggeld. Toch weegt het nemen van dit soort risico’s op tegen de nadelen, zegt Van der Zeijst. „Als je het niet doet en mensen creperen, dan is dat nog erger.”

Lees ook: Tien Covid-19 kandidaat-vaccins liggen voorop

Hoeveel de deal met AstraZeneca Nederland heeft gekost wil het ministerie niet zeggen, omdat dit de Nederlandse onderhandelingspositie in de gesprekken met andere ontwikkelaars zou schaden. Italië meldde eerder wel dat met de deal van de vier landen en AstraZeneca zo’n 750 miljoen euro is gemoeid. In de Tweede Kamer vragen met name linkse partijen zich af waarom rijke farmaceuten zoveel overheidsgeld moeten krijgen. AstraZeneca haalde eerder dit jaar Shell in als meest waardevolle bedrijf op de Londense beurs.

Het ministerie benadrukt dat AstraZeneca zelf ook veel investeert en beloofd heeft het vaccin zonder winstoogmerk tegen de kostprijs – zo’n 3 euro per dosis – te verkopen. Voor het bedrijf is het zo snel produceren van meer dan twee miljard vaccins „nooit eerder vertoond”, zegt een woordvoerder van AstraZeneca. De Brits-Zweedse farmaceut zet nu wereldwijd productiecapaciteit op terwijl het nog onzeker is of het vaccin uiteindelijk werkt. „Het is niet redelijk van een privaat bedrijf te verwachten dat dat het totale risico op zijn schouders neemt.”

Overigens krijgt AstraZeneca gefaseerd betaald en worden de betalingen gestopt als het vaccin mislukt.

3 Afspraken zijn niet transparant

Juist omdat het kabinet zoveel geld in de vaccinontwikkeling investeert, wil de Tweede Kamer de afspraken met bedrijven als AstraZeneca goed kunnen controleren. Maar dat kan nu niet, omdat de afspraken geheim zijn. De Tweede Kamer riep het kabinet voor het zomerreces in een motie op „eisen te stellen aan de betaalbaarheid en toegankelijkheid van een Covid-19-vaccin”.

Dat AstraZeneca beloofd heeft om het vaccin nu tegen kostprijs beschikbaar te stellen, stelt Corinne Ellemeet, die de motie namens GroenLinks indiende, nog niet gerust. „Wat als we straks nog meer vaccins moeten kopen, gaat de prijs dan in één keer omhoog? Je wilt een betaalbaar vaccin voor de lange termijn, dus er moeten goede afspraken over winstmarges komen.”

AstraZeneca laat weten in ieder geval tijdens de pandemie tegen kostprijs te leveren. Daarna verwacht het een prijs te zullen vragen vergelijkbaar met het griepvaccin (tussen de 10 en 25 dollar, zo tussen de 9 en 22 euro).

De Tweede Kamer zou ook graag zien dat producenten het patent op een succesvol vaccin opgeven. Zo zouden ook andere bedrijven het snel kunnen gaan produceren, zodat de hele wereld daarvan profiteert. Bij de farmaceutische industrie ligt dit heel gevoelig, zegt een ingewijde. „Die wens is heel gevaarlijk. Deze industrie bestaat dankzij innovatie. Als je bedrijven dwingt hun intellectuele eigendom op te geven, neem je het bestaansrecht van de industrie weg.”

Jurist Ellen ’t Hoen vindt juist dat overheden farmaceuten nu moeten dwingen hun patenten en data te delen met de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), omdat het belang van snelle wereldwijde toegang tot een vaccin groot is. „Laat ze de kennis en technologie overdragen, zodat de productie overal op de planeet kan plaatsvinden.” Overigens ligt de intellectuele eigendom van het Oxfordvaccin bij de universiteit, en niet bij AstraZeneca.

4 Beloften voor ontwikkelingslanden onduidelijk

Nederland heeft steeds gezegd dat ook ontwikkelingslanden snel de beschikking moeten krijgen over een vaccin. Volgens het kabinet is dat niet alleen eerlijk, maar ook in het eigen belang. Immers, zolang het virus elders op de wereld blijft voortrazen, is Nederland met zijn open grenzen niet veilig. Minister De Jonge steunde daarom een WHO-initiatief voor het wereldwijd delen van kennis en patenten. Het kabinet investeerde ook honderden miljoenen in CEPI en GAVI, twee internationale coalities die beogen coronavaccins gelijkwaardig over de wereld te verdelen.

Of en zo ja welk deel van de door Nederland ingekochte vaccins van AstraZeneca naar ontwikkelingslanden gaan, is volgens het ministerie van VWS „nog niet duidelijk”. Volgens een woordvoerder is dit wel „het uitgangspunt”, maar moet dat binnen de alliantie nog worden afgesproken. AstraZeneca zegt dat het met CEPI en de Universiteit van Oxford de afspraak heeft dat er ongeveer 1,3 miljard doses beschikbaar komen voor India en andere niet-westerse landen.