Mexico wil 1.460 kilometer aan nieuw spoor, maar wat gaat dat opleveren?

Spoorlijn in Mexico De Mexicaanse regering heeft hoge verwachtingen van megaproject Tren Maya. Tegenstanders vrezen nog meer massatoerisme en schade aan de natuur.

Voor president Andrés Manuel López Obrador (tweede van rechts) is de spoorlijn een belangrijk prestigeproject.
Voor president Andrés Manuel López Obrador (tweede van rechts) is de spoorlijn een belangrijk prestigeproject. Foto Handout via Reuters

Toen de laatste koninkrijken van de Maya’s verdwenen, lieten deze inheemse volkeren weinig sporen achter op schiereiland Yucatán, in het zuidoosten van Mexico. Alleen wat sierlijke kunst en mysterieuze piramides overleefden, verscholen tussen hectares oerwoud, perfecte stranden en de turquoise zee.

Nu is Yucatán een schoolvoorbeeld van hoe massatoerisme niet moet zijn. De bezienswaardigheden worden omringd door glimmende hotelcomplexen, strandhuisjes, pizzeria’s, kroegen en muziekfestivals.

Een nieuwe spoorlijn moet hier verandering in brengen: de 1.460 kilometer lange ‘Tren Maya’, of Maya-trein. De regering hoopt door de aanleg grip te krijgen op de ontwikkeling van de regio, en daarmee ook op het soort toerist dat ernaartoe reist. Tegenstanders vrezen juist dat de lijn leidt tot méér massatoerisme.

Prestigeproject

Voor de Mexicaanse president Andrés Manuel López Obrador – ook wel AMLO genoemd, naar zijn initialen – is het een belangrijk prestigeproject. Met Tren Maya keert het openbare treinvervoer terug in Mexico. Dat is helemaal verdwenen na de privatisering van het spoorbedrijf in 1997, met als enige uitzondering de toeristentrein El Chepe in de noordelijke staat Chihuahua.

Ook hoopt de president dat de aanleg van het treinspoor voor economisch herstel zal zorgen, nu de economie getroffen is door de coronacrisis. De regering gaat 7 miljard euro uitgeven aan de spoorlijn, die het schiereiland in het zuidoosten moet verbinden met de rest van het land. Daarnaast rekent de regering op een zelfde bedrag aan private investeringen in de stations en op verdere ontwikkeling van de gebieden rond de stations.

Zo moet het gebied rond het station van Palenque, een oude Maya-stad, een nieuw stadscentrum worden. Ook het nieuwe station in kuststad Tulum moet ervoor zorgen dat rondom het station een nieuwe wijk ontstaat. Zo is de bedoeling dat de Tren Maya bij alle negentien stations zorgt voor vooruitgang. Het project wordt geleid door het nationale toerismefonds Fonatur. Deze overheidsorganisatie bepaalt welke bouwers opdrachten krijgen en beheert het budget.

Lees ook deze reportage over corona in Mexico: Arm en rijk Mexico kijken heel verschillend naar de dood – en naar het virus

Carlos Slim

De bouwwerkzaamheden aan vier van de zeven spoordelen die een circuit rond het schiereiland moeten vormen, zijn inmiddels begonnen. Onder de uitvoerders zijn bekende namen uit de Mexicaanse zakenwereld, zoals Carlos Slim, die ooit heeft geprobeerd KPN in te lijven, en Bernardo Quintana. Hun bedrijven, respectievelijk Grupo Carso en ICA, hebben met een handvol buitenlandse bouwbedrijven de aanbestedingen voor de vier spoordelen gewonnen. Totale waarde: 3 miljard dollar.

Investeringsfonds Blackrock heeft belangstelling getoond voor de bouw van een vijfde spoordeel, tussen de toeristische trekpleisters Cancun en Tulum. Sterarchitecten, onder wie Enrique Norten, hebben aanbestedingen gewonnen voor het ontwerp van stationsgebouwen.

De bouwplannen voor zes van de negentien stations zouden in 2021 af moeten zijn. De spoorlijn zelf moet halverwege 2023 klaar zijn. De aanleg en bijkomende stedelijke ontwikkeling zou de komende tien jaar bijna een miljoen banen scheppen en ruim een miljoen mensen uit de armoede helpen. Althans, volgens VN Habitat, een organisatie van de Verenigde Naties die zich bezighoudt met stedelijke ontwikkeling.

„Fonatur wil hier een ander soort toerisme creëren, in samenhang met natuur, cultuur, landschap en archeologische vindplaatsen”, zegt de Nederlandse architect Paul van der Voort, die in Mexico woont. Met zijn bureau DAFdf ontwerpt hij het station van de archeologische trekpleister Palenque. Hij denkt dat de spoorlijn „orde kan scheppen in wat tot nu toe wildgroei is geweest”.

De spoorlijn gaat dwars door acht beschermde natuurgebieden met beschermde diersoorten zoals jaguars, apen en adelaars

Anderen vinden de ontwikkeling van de regio zorgwekkend. „Een groot deel van de regio is nu al te toeristisch, zeker in Cancun en de Rivièra Maya”, zegt John Hecht, die reisboeken schreef over Yucatán. De zorg is dat de spoorlijn juist meer van het soort toerisme met zich mee zal brengen dat er nu al is. En dus dat er meer oerwoud verloren gaat en meer stranden in beslag worden genomen door resorts.

Verschillende Mexicaanse ngo’s hebben zich tegen het project gekeerd. De spoorlijn gaat dwars door acht beschermde natuurgebieden met beschermde diersoorten zoals jaguars, apen en adelaars. Bovendien heeft Mexico internationale verdragen ondertekend die het recht op consultatie van de 800.000 Maya-indianen in Mexico waarborgen. Zij hebben tot op heden weinig profijt gehad van de toeristische ontwikkeling en verschillende Maya-gemeenschappen zijn tegen de nieuwe spoorlijn.

Vooraanstaande economen vragen zich af of verschillende kleinere projecten door het hele land niet meer rendement zouden opleveren dan dit ene regionale megaproject. De miljarden die Mexico aan de spoorlijn besteedt, zullen onvermijdelijk leiden tot tekorten op andere vlakken, terwijl het bbp dit jaar naar verwachting toch al met 9 procent krimpt.

Lees ook: Laser onthult enorm Maya-bouwwerk in Mexico

Dromen van voorspoed

Rogelio Jiménez, directeur van Fonatur, wijst erop dat er trainingsprogramma’s worden ontwikkeld zodat de lokale bevolking werk kan vinden in de bouw en commerciële activiteiten rond het spoorlijnproject.

Fervente voorstanders hopen op meer dan enkel regionale voorspoed. Mexico is traditioneel gericht op de Verenigde Staten en heeft minder aandacht voor het Caraïbisch gebied en Centraal-Amerika. De geringe investeringen in het zuiden van het land zijn daar een illustratie van. Maar wie met een internationale blik kijkt, ziet dat Yucatán juist heel centraal ligt: binnen 1.000 kilometer afstand van elf landen.

Met behulp van de nieuwe trein, zo dromen voorstanders, kan Cancun het evenbeeld worden van die andere voormalige toeristenstad op het puntje van een schiereiland die is uitgegroeid tot regionaal zwaargewicht: Miami, in de Amerikaanse staat Florida.

„Oorspronkelijk waren de meeste mensen ertegen”, zegt Gonzalo Estevez, inwoner van Cancun. „Maar naarmate het project vordert komen er steeds meer voorstanders bij. Zo zijn wij Mexicanen: totdat we iets zien, geloven we er niet in.”