‘Accepteren we dat elke bad guy overal dronedoelwit is?’

Agnès Callamard Met drones kunnen staten oorlog voeren buiten het aangewezen strijdgebied. Daardoor vervaagt de grens tussen oorlog en vrede, waarschuwt een speciaal VN-rapporteur.

VN-rapporteur Agnès Callamard: „Dit is een nieuw drone-tijdperk.’’
VN-rapporteur Agnès Callamard: „Dit is een nieuw drone-tijdperk.’’ Foto Magali Girardin / EPA

Het toenemend gebruik van drones voor militaire doeleinden roept steeds meer juridische vragen op. Zeker nu de onbemande vliegtuigjes steeds sneller, stiekemer en dodelijker worden. Deze situatie beschrijft Agnès Callamard, speciaal rapporteur voor buitengerechtelijke executies voor de Verenigde Naties, in een recent verschenen rapport.

Aanleiding daarvoor was de Amerikaanse droneaanval op de Iraanse generaal Qassem Soleimani. Hij werd daarbij begin januari gedood in Irak. „Het was een onaangekondigde oorlogsactie”, zegt de VN-rapporteur daarover aan de telefoon. „Het doelwit was een hooggeplaatste functionaris, die zich in een land bevond dat op dat moment niet bij het conflict betrokken was.”

Lees ook: is Soleimani’s liquidatie juridisch wel te verdedigen?

Ze noemt de „willekeurige moord” op Soleimani „het prangendste voorbeeld” van de vervaging van de grens tussen vrede en oorlog, waarvoor zij waarschuwt. „De Amerikanen noemden Soleimani een terrorist, maar stelden hem niet in staat van beschuldiging. Niemand wist dat hem dit te wachten stond.”

De generaal ‘was ook geen lieverdje’, zo werd kritiek op de Amerikaanse actie weerlegd. Niet het punt, volgens Callamard: „Is het dan acceptabel dat iedere bad guy elk moment doelwit kan zijn van drones? Dan weet niemand meer waar het strijdtoneel eindigt.”

Callamard, aangesteld door de VN-commissie voor de mensenrechten, maakt zich zorgen om het schijnbare gemak waarmee de Verenigde Staten lijken te hebben gekozen voor het wapensysteem. Wie drones inzet, hoeft geen eigen militairen naar het front te sturen. Overheden lopen zo minder politiek risico. Maar door die grotere afstand van het conventionele slagveld „zien we steeds minder van oorlog”, zegt de rapporteur. „Er wordt door de meeste gebruikers maar mondjesmaat gerapporteerd over de drones. We horen, als burgers, weinig over de impact ervan.”

Transparantie

Mensenrechtenorganisaties en analisten gingen haar al voor met kritiek op dat gebrek aan transparantie. Casestudies van specifieke incidenten toonden bijvoorbeeld aan dat het aantal slachtoffers van ‘chirurgische acties’ hoger lag dan de betreffende staten suggereerden. „Door te spreken over hoe precies de drones kunnen zijn, lijkt het voor het publiek alsof geweld pijnloos is”, zegt Callamard over die ‘mythe van precisie’. „Zo is het makkelijker om toezicht en morele bezwaren af te zwakken. Maar zelfs de ‘best gelukte’ aanval veroorzaakt leed of schade. Omstanders komen om of raken verminkt.”

Bovendien, stelt ze fijntjes: de technologie is dan wel geavanceerd, maar de inlichtingen waarop selectie en identificatie van doelwitten zijn gebaseerd, zitten er nogal eens naast.

Het gebrek aan transparantie merkte Callamard ook bij haar eigen onderzoek. Ze gebruikte meerdere bronnen: veldonderzoek door analisten, interviews met experts en gegevens van aankopen en export tussen staten. Toch ontbrak een systematisch overzicht. „Hoeveel drones hebben partijen precies? Welk type, voor welk doel? Drones zijn omgeven met geheimzinnigheid.”

Meer over de proliferatie van drones: die van Turkse makelij maken indruk in oorlog Libië

Wel is volgens Callamard duidelijk dat de ‘club van drone-eigenaren’ voor steeds meer partijen bij conflicten aantrekkelijk is, ook voor willekeurige milities. Door technische vooruitgang worden de systemen ook voor hen betaalbaar. Het kenmerkt een ‘nieuw dronetijdperk’.

„Het is niet aan mij om drones illegaal te maken”, zegt de rapporteur. „Ik pleit wel voor meer regulering. Dan is er in ieder geval controle op de systemen die in omloop zijn.” Zij hoopt dat de eigenaren van drones daardoor meer verantwoordelijkheid voelen de inzet van hun wapensystemen bekend te maken.