Emoties en verwijten tijdens uitputtingsslag in Brussel

Europese top EU-leiders proberen het sinds vrijdagochtend eens te worden over een coronaherstelfonds en de meerjarenbegroting. De druk op premier Rutte, informeel aanvoerder van de zuinige landen, is groot. Macron sloeg met een vuist op tafel.

Premier Mark Rutte, de Duitse bondskanselier Angela Merkel, voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie en de Franse president Emmanuel Macron op zaterdag.
Premier Mark Rutte, de Duitse bondskanselier Angela Merkel, voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie en de Franse president Emmanuel Macron op zaterdag. Foto Franciso Seco/AFP

Tijdens lange Europese toponderhandelingen dit weekend loopt de spanning wel vaker flink op. Maar zo hoog als zondagnacht gingen de golven nog niet.

De Franse president Macron sloeg met zijn vuist op tafel en verweet premier Rutte zich als de leider van het VK te gedragen, die zijn land voorbereidt op vertrek uit de EU. De Italiaanse premier Conte verweet Rutte en de Oostenrijker Kurz „kortzichtigheid” en de „vrijheid van de jonge generaties” op het spel te zetten.

Was het echt zo erg, vragen journalisten Rutte maandagochtend. „Iedereen schiet weleens uit zijn slof”, zegt Rutte.

Zondagavond heeft voorzitter van de Europese Raad Michel een emotioneel appel op de regeringsleiders gedaan vastgeroeste posities los te laten. „Zijn wij, die de burgers van Europa vertegenwoordigen, in staat Europees vertrouwen en eenheid te bouwen? Of presenteren we, betraand, een zwak Europa, dat wordt ondermijnd door wantrouwen?”

De Nederlandse premier is de echte verantwoordelijke voor deze rotzooi

Viktor Orbán premier van Hongarije

Maandagochtend zijn de vooruitzichten beter. Michel heeft de onderhandelingen zojuist geschorst, om later op de dag te hervatten. Er zit schot in de zaak, zegt Rutte. „Maar we zijn er nog niet.”

Sinds vrijdag zijn de regeringsleiders in Brussel. Op de agenda staan onderhandelingen over de nieuwe meerjarenbegroting (2021-2027), plus een speciaal coronaherstelfonds, waarvoor de Commissie met garanties van de lidstaten 750 miljard wil lenen. 500 daarvan wil de Commisse doorgeven in de vorm van subsidies, 250 als leningen. Een akkoord zou een forse investeringsimpuls betekenen en een nieuwe stap naar gezamenlijke Europese schulden.

De afgelopen tien jaar reisde Rutte talloze keren af naar Brussel voor een topontmoeting. Hij was er in de kredietcrisis, toen Griekenland uit de euro dreigde te vallen, op het hoogtepunt van de vluchtelingenstroom en in de voor- en nasleep van Brexit. Deze top is anders. De druk op Rutte is deze keer ongekend hoog. Hoe hij denkt om te gaan met zijn rol als bad guy, vraagt een Italiaanse journalist. „Zo voelt het niet, hoor”, zegt Rutte.

De druk is groot. Met name op Rutte, die de voorbije weken internationaal al symbool kwam te staan voor verzet tegen het plan, maar ook dit weekend van allerlei kanten onder vuur lag om zijn weigerachtige houding. Niemand dacht dat het makkelijk zou worden, maar de toon van de onderhandelingen dit weekend blijkt verbetener dan verwacht, met persoonlijke verwijten over en weer. Vrijwel alle leiders hebben net als Rutte loodzware crisismaanden achter de rug.

Inmiddels lijkt een compromis richting een subsidiebedrag van 390 miljard euro te gaan. Maar voor een akkoord kan worden bereikt zijn er nog meer twistpunten en losse eindjes en is het risico op een mislukking nog altijd niet verdwenen. „Het ziet er wat hoopvoller uit dan het moment waarop ik vannacht dacht: het is over”, zei Rutte maandagochtend.

In drie dagen is alles al voorbijgekomen, maar nog niets afgerond. Dit soort onderhandelingen lijken wel wat op een cijferslot, waarvan je pas zeker weet of één deeltje past als de totaalcode gekraakt is.

Niet alleen de bedragen zijn ongekend, op de eerste postcoronatop zijn er meer dingen anders dan anders. Regeringsleiders wandelen rond met mondmaskers – de Portugese premier Costa deelt bij aanvang exemplaren uit met zijn eigen naam erop. Ter begroeting worden er wat onhandig elleboogstoten uitgedeeld.

Het aantal adviseurs dat leiders mochten meenemen is drastisch ingeperkt. Om ruggespraak te voeren, moeten ze met een lift naar een andere etage. De honderden journalisten van over de hele wereld die zich normaal in de gangen ophouden volgen de gesprekken op afstand.

Zware onderhandelingen

„Zeer, zeer zware onderhandelingen”, verwacht de Duitse bondskanselier Merkel wanneer ze vrijdag aankomt. Ze worden geleid door Michel, de Belg die sinds december voorzitter is van de Europese Raad. Maar dat vooral ook de rol van Merkel tijdens de gesprekken cruciaal is, zal tijdens het weekend blijken. Ze stuurt, brengt mensen samen, geeft zetjes, stelt vragen. Zelf zegt ze vrijdagochtend, samen met Macron, Michel de komende dagen „unter die Arme zu greifen”.

Regeringsleiders hebben elkaar maanden niet gezien, maar het Europese debat lag tijdens de coronacrisis niet stil. De discussie verliep soms ongemeen fel, met verwijten over gebrekkige solidariteit en onvoldoende ‘buffers’ over en weer.

Het betekent dat de stellingen al goed bekend zijn wanneer de leiders vrijdag vanaf 11.15 uur beurtelings hun standpunt uitleggen. Er zijn de zuidelijke lidstaten, die het belang van een royaal, ambitieus herstelpakket nog eens benadrukken. Namens het ‘zuinige’ kamp (Nederland, Oostenrijk, Denemarken, Zweden) verklaart de Deense premier Frederiksen dat de aangeboden ‘korting’ op de meerjarenbegroting nog onvoldoende is.

Stilstaand water, omschrijft een diplomaat de onderhandelingen vrijdag. Het begint pas te knetteren tijdens het avondeten, vanaf 21.00 uur, als de discussie zich toespitst op het toezicht over de bestedingen uit het herstelfonds. Rutte staat alleen wanneer hij eist dat elk land een uitbetaling uit het fonds moet kunnen blokkeren. Het komt hem op een paar felle botsingen met andere regeringsleiders te staan, die hem verwijten politieagent te willen spelen over de rest van Europa.

„Korzelig”, omschrijft Rutte de sfeer iets na middernacht tegenover journalisten. Wat hij daarmee bedoelt? „Nou ja, dat weet u toch zelf wel, wat korzelig is?” In het hotel waar Merkel, Macron en Conte slapen drinken de drie nog een glas.

De volgende ochtend is de ergste kou uit de lucht. Michel heeft een paar belangrijke spelers uitgenodigd voor het ontbijt: Rutte, Merkel, Macron, Conte en de Spaanse premier Sánchez. Er verschijnt een nieuw compromisvoorstel op tafel, met een element dat lijkt op wat Nederland zelf ook al heeft geschetst. Een nieuwe methode, waarmee elk land een uitbetaling uit het fonds kan bevriezen wanneer het vindt dat er onvoldoende is voldaan aan de eis van hervormingen.

Er is veel goodwill, maar er zijn ook veel meningen

Zaterdag is de stemming goed, er wordt onderhandeld in de zon op het ruime terras van het Europa-gebouw. Niet iedereen hoeft te komen: Benelux-collega’s Wilmès en Bettel zakken rond lunchtijd af naar een friettent en drinken met hun Maltese en Estse collega’s een glaasje op een terras.

Lees ook: Europese leiders bewegen naar elkaar toe

Toch dringt juist zaterdag de ernst van de coronacrisis zich op. Berichten uit de Spaanse regio Catalonië worden steeds zorgelijker. Barcelona, cruciaal voor de Spaanse economie, gaat grotendeels weer op slot. Ook in België stijgt het aantal besmettingen snel en spreken virologen openlijk van een tweede golf. Wilmès moet een crisisoverleg inlassen op zondagochtend.

Iets van die ernst, aangelegd met een snufje melodrama, klinkt ook door in de boodschappen die regeringsleiders tijdens de onderhandelingen de wereld in sturen, in de vorm van vlogs en tweets. „Nederland en de zuinigen begrijpen het belang van een sterke reactie niet”, aldus Conte zaterdagmiddag in een Facebook-filmpje. Hij spreekt van een impasse, in onderhandelingen die „moeilijker dan verwacht” zijn. Macron noemde het eerder al het „moment van de waarheid”. En: „Het Europese project staat op het spel.”

De Hongaarse premier Viktor Orbán (voor) met voorzitter van de Europese Raad Charles Michel aan het begin van de top op vrijdag.

Foto Stephanie Lecocq/EPA

Vliegtuig

Wanneer de onderhandelingen zich voortslepen, voert de Franse diplomatie zaterdagavond de druk op door te laten lekken dat Macron het zo zat zou zijn dat hij zijn vliegtuig laat klaarmaken voor vertrek. Na het diner zitten Merkel en Macron nog met de ‘zuinige’ groep bijeen. Hun boodschap is duidelijk: jullie kunnen niet alleen vragen, maar moeten zelf ook met iets komen. De twee verlaten de bijeenkomst.

Het „brak wat kribbig op”, zegt Rutte, als hij rond 02.00 uur naar zijn hotel gaat. „Morgen verder.”

Zondagochtend spreekt Merkel van een „beslissende dag”. Los van de financieel-economische discussies is er ook nog die over de ‘rechtsstaattoets’: het voorstel om lidstaten die de rechtsstaat ondermijnen te kunnen korten op EU-gelden. Vooral Rutte maakt zich er zaterdagavond sterk voor, waarop de Hongaarse premier Orbán hem zondagochtend „communistische” praktijken verwijt. „Ik weet niet wat zijn persoonlijke reden is om mij of Hongarije te haten, maar hij valt ons hard aan”, aldus Orbán.

Maandagochtend is de rol van de rechtsstaat nog altijd een van de punten waarover leiders het eens moeten worden. Van de losse eindjes is het zeker niet de makkelijkste. Of het lukt overeenstemming te bereiken is nog altijd onzeker.

Met medewerking van Michel Kerres