Privacywaakhond laat zien hoe diep de problemen bij de Belastingdienst zijn

Etnisch profileren De werkwijze van de Belastingdienst was onrechtmatig, discriminerend en onbehoorlijk, oordeelt de Nederlandse privacywaakhond.

De afdeling webcare van de Belastingdienst, waar vragen van belastingplichtigen worden beantwoord. Meer dan 8 miljoen mensen de komende tijd moeten hun aangifte inkomstenbelasting doen.
De afdeling webcare van de Belastingdienst, waar vragen van belastingplichtigen worden beantwoord. Meer dan 8 miljoen mensen de komende tijd moeten hun aangifte inkomstenbelasting doen. Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

Dát het mis zit bij de Belastingdienst, is de afgelopen jaren wel duidelijk geworden. Maar in een vrijdag gepubliceerd onderzoek toont de Autoriteit Persoonsgegevens aan wat er achter de schermen gebeurde.

De werkwijze van de afdeling Toeslagen van de Belastingdienst was langdurig onrechtmatig, discriminerend, onbehoorlijk en in strijd met de wet. Dat concludeert de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) na een maandenlang onderzoek bij de overheidsdienst. Deze vrijdag overhandigde Aleid Wolfsen, de voorzitter van de privacywaakhond, de conclusies aan staatssecretaris Alexandra van Huffelen (Financiën, D66), die verantwoordelijk is voor de Belastingdienst.

Lees ook: Vijf vragen over de nieuwste problemen bij de Belastingdienst

Het onderzoek laat zien dat het systeem van de fiscus onderscheid op basis van nationaliteit mogelijk maakte, omdat (dubbele) nationaliteit onderdeel uitmaakte van het geautomatiseerde systeem. De AP constateert dat daarin „permanent en structureel, onnodig negatieve aandacht voor de nationaliteit” aanwezig was.

In het rapport schrijft de AP dat de Belastingdienst de gegevens over een dubbele nationaliteit al in 2014 had moeten wissen. Dat is niet gebeurd. In mei 2018 stonden er nog 1,4 miljoen mensen met een dubbele nationaliteit in de systemen van de fiscus. Die gegevens werden op verschillende manieren ten onrechte gebruikt. Allereerst bij het beoordelen van een aanvraag voor kinderopvangtoeslag. De fiscus gebruikte de dubbele nationaliteit ook bij het bestrijden van georganiseerde fraude, terwijl die gegevens daarvoor niet noodzakelijk zijn. Tot slot werd het gebruikt als aanwijzing – wel of geen Nederlander – in een systeem om aanvragen als risicovol te aan te wijzen. In de woorden van de toezichthouder: „Dat mag absoluut niet.”

Moeizaam proces

Het was bijzonder moeilijk, zei voorzitter Wolfsen bij de presentatie, om de benodigde gegevens boven tafel te krijgen. Het onderzoek begon al in mei en duurde lang omdat de Belastingdienst niet meteen meewerkte. Wolfsen sprak van een „moeizaam proces. Het was duwen, trekken en sleuren.”

De toezichthouder werd „meerdere malen op het verkeerde been gezet door de Belastingdienst. Ook kwamen er telkens nieuwe feiten boven tafel. Bovendien werd er niet altijd meteen de waarheid gesproken.”

Een van de voorbeelden die Wolfsen noemde is dat de Belastingdienst aan het begin van het onderzoeksproces ontkende dat er überhaupt gebruik werd gemaakt van een dubbele nationaliteit in de systemen. Om alsnog de benodigde informatie te krijgen heeft de AP de Belastingdienst meermaals op de gevolgen gewezen als er niet meegewerkt zou worden, zoals een dwangsom. Volgens Wolfsen ging het proces makkelijker en sneller nadat er een nieuwe politieke leiding was aangetreden. Dat gebeurde nadat staatssecretaris Menno Snel (Financiën, D66) in december 2019 aftrad.

Zijn opvolger Alexandra van Huffelen kwalificeerde de tegenwerking door de Belastingdienst tijdens het onderzoek als „niet goed”. Van Huffelen richtte zich ook voor de tweede keer tot de getroffen ouders om haar excuses aan te bieden voor het leed dat hen is aangedaan, en beloofde beterschap. In mei deed de staatssecretaris aangifte tegen ambtenaren van de fiscus voor onder meer machtsmisbruik, ambtsmisdrijven, en discriminatie.

Lees ook: Aangifte tegen Belastingdienst slaat in als een bom

Van Huffelen zei dat de Belastingdienst werkt aan een cultuurverandering. De fiscus is bezig om het personeelsbestand meer divers te maken. „Dat helpt om beter te begrijpen wat het betekent als je het niet-Nederlanderschap als selectiecriterium gebruikt.” Er komt ook een „nieuw waardenkompas”, waarin „morele dilemma’s binnen de organisatie inzichtelijk worden gemaakt.” Eerder was al bekend gemaakt dat getroffen ouders gecompenseerd worden, Van Huffelen kondigde vrijdag aan dat honderd van hen voor het eind van de maand zullen zijn uitbetaald.

De Autoriteit Persoonsgegevens bekijkt nu of de Belastingdienst een sanctie, bijvoorbeeld in de vorm van een boete, krijgt opgelegd. De uitkomst daarvan komt in het najaar naar buiten. Wolfsen waarschuwde vrijdag voor het gevaar van de uitsluitende werking van algoritmes. „We moeten heel voorzichtig zijn bij het gebruik van algoritmes. Die kunnen heel nuttig zijn, maar de grens tussen ‘wat knap dat dit kan’ en ‘bloedlink wat hier gebeurt’ is nog nooit zo dun geweest.”

Lees ook: Fiscus is boos, ouders zijn getergd