Op Vermeers ‘Gezicht op Delft’ is het acht uur in de morgen

Onderzoek Texaanse astronomen geven ‘Gezicht op Delft’ van Johannes Vermeer een exacte tijd en datum: 3 september 1659, 8 uur. Maar klopt dat? Het Mauritshuis heeft twijfels.

Johannes Vermeer, ‘Gezicht op Delft’ (ca. 1660, olieverf op paneel, 96,5 x 115,7 cm)
Johannes Vermeer, ‘Gezicht op Delft’ (ca. 1660, olieverf op paneel, 96,5 x 115,7 cm) Foto Hans van de Pol

Hoe laat is het op Johannes Vermeers schilderij Gezicht op Delft? Het is niet alleen een vraag die kunsthistorici al heel lang bezighoudt, maar ook astronomen in Texas. Daar zijn ze er inmiddels uit: een team van Texas State University, onder leiding van astronoom en fysicus Donald Olson, heeft ontdekt dat het op het Gezicht op Delft acht uur in de ochtend is, op 3 september 1659. Hun bevindingen publiceren ze uitgebreid in het septembernummer van Sky & Telescope, maar de opvallendste uitkomsten zijn nu al bekend.

Het gezicht op Delft is het mooiste schilderij ter wereld, zei de Franse romancier Marcel Proust ooit. Hij was niet de enige, en zoveel bewonderaars als er zijn, zoveel interpretaties zijn er ook. Meestal ging men ervan uit dat Vermeer het werk rond 1660 had afgerond, en dat het Delft in een vroege lente- of zomerochtend verbeeldde. Doorkijkjes had Vermeer weggelaten, de brug was wat langer en enkele kunsthistorici gingen ervan uit dat de toren van de Nieuwe Kerk iets breder was geschilderd dan die in werkelijkheid was.

De Nieuwe Kerk op Vermeers schilderij. Nog zonder carrillon. Foto Mauritshuis, Russell Doescher

Carrillon

De onderzoekers in Texas pakten dat laatste element op en gingen uit van een accurate weergave van de toren. Want in die toren zit nu juist de sleutel van het raadsel van de tijd, stellen ze vast. Aan de hand van oude kaarten en Google Maps hebben ze gemeten waar Vermeer geschilderd zou hebben. Dat is vanuit de tweede verdieping van een herberg, waar Vermeer op het noorden uitkeek.

Het jaartal is 1659 omdat in september 1660 de klokken van het carillon geplaatst werden. Bij Vermeer zijn die niet zichtbaar, vandaar dat ze op 1659 uitkomen.

Door de weerkaatsing van het licht op een van de bogen in de toren gecombineerd met de tijd die de klok aangeeft op de Schiedamse Poort (acht uur) geeft aan dat het april of september is. De bladeren in de bomen wijzen op september, omdat die in april nog niet zo vol kunnen zijn. Met berekeningen van de hoek van het licht en de lengte van schaduwen komen ze op 3 september 8.00 a.m. uit.

Artistieke vrijheid

Hoe leuk het onderzoek ook is, er zijn wel wat mitsen en maren aan de exacte tijd legt Lea van der Vinde, curator bij het Mauritshuis, uit door de telefoon. „Zie je een schilderij van een stadsgezicht als een document, bijna als een foto of ga je uit van de artistieke interpretatie van de schilder? De Texaanse onderzoekers gaan alleen in op enkele publicaties waarin werd beweerd dat de kerktoren breder was, wat zij weerleggen, maar de andere vrijheden die Vermeer zich ten behoeve van de compositie permitteerde laten ze buiten beschouwing. Het schilderij is geen exacte weergave van de werkelijkheid, het is een kunstwerk. Het is vooral zo bijzonder dat Vermeer met zijn verftoetsen zoveel weet te suggereren.”

Detail van de klok van de Schiedamse Poort op Vermeers schilderij. In die tijd hadden klokken nog geen minutenwijzer. Foto Mauritshuis, Russell Doescher

De klok in de Schiedamse Poort is daar een goed voorbeeld van aldus Van der Vinde. Die is niet heel precies weergegeven, maar slechts met enkele verftoetsen neergezet. Je herkent het direct als een klok, ook al is het niet in detail uitgewerkt. Dat Vermeer dan wel bewust en heel exact de tijd erop zou zetten, lijkt haar niet erg waarschijnlijk. Dat het ochtend is klopt: het is nog rustig, er zijn weinig mensen en de zon schijnt uit het oosten.

Lees ook: Brief van Proust over Vermeers ‘Gezicht op Delft’ wordt geveild

Dat Vermeer het schilderde in de herberg lijkt haar ook niet erg waarschijnlijk. Hij zal er misschien een keer schetsen hebben gemaakt en naar het licht hebben gekeken. Maar om op locatie, en dus niet in zijn atelier, een groot stadsgezicht te schilderen, ligt niet voor de hand. Het maken van zo’n schilderij kostte nu eenmaal veel tijd.

„Meteorologisch en astronomisch onderzoek zijn bij schilderijen van latere eeuwen zinvoller, toen er onder andere door de introductie van verftubes buiten kon worden geschilderd, en meteorologische fenomenen snel vastgelegd konden worden. Van Gogh, die dit schilderij van Vermeer ook enorm bewonderde, kon dat bijvoorbeeld wel.” Op basis van één lichtstreepje op de kerktoren een exacte tijd en datum vastleggen, vindt Van der Vinde dan ook te weinig.

Detail van de kaart van Delft uit 1649 van Johannes Blaeu, gedraaid met het noorden boven. Vermeers gezichtspunt is de rode cirkel beneden. De Grote Kerk zit in de bovenste cirkel. Foto Library of Congress

Niet gedateerd

Het Mauritshuis dateert het schilderij ‘rond 1660’. Dat het een blik op Delft laat zien van voor april 1660 daar is Van der Vinde het mee eens: „de carillonklokken zijn in de loop van 1660 geplaatst en Vermeer zou die waarschijnlijk hebben meegenomen, maar dat wisten we eigenlijk al.” Vermeer zal zich voorbereid hebben met schetsen (waarvan niets bewaard is gebleven), heeft langere tijd aan het schilderij gewerkt en dateerde zelf het werk niet. „We gaan in eerste instantie uit van stilistische kenmerken van zijn werk en komen daarom op circa 1660 uit.”

Wie zelf wil oordelen: vanaf 26 september is Vermeers Gezicht op Delft het enige schilderij op een tentoonstelling: ‘Alleen met Vermeer – het mooiste schilderij ter wereld’. Elke bezoeker kan tien minuten met het schilderij alleen zijn en zelf ervaren wat het stadsgezicht met je doet.