In beeld

Vijftig jaar (mislukte) landingen op Mars

Juli is dit jaar Marsmaand geworden op aarde. Door de gunstige stand van beide planeten worden deze maand drie sondes naar de Rode Planeet gelanceerd: een orbiter door de Verenigde Arabische Emiraten en twee landers met rovers, een Chinese en een Amerikaanse. Al bijna vijftig jaar geleden landde het eerste ruimtetoestel op Mars: de Russische Mars 3 die na zijn zachte landing echter snel de geest gaf. Sindsdien zijn er tientallen Amerikaanse, Russische en Europese missies naar Mars geweest, en zelfs een Indiase. Velen mislukten, vooral landingen zijn moeilijk.
Vijftig jaar geleden vierden de Verenigde Staten grote successen met bemande ruimtevaart naar de maan. De verliezer van die ruimterace, de Sovjet-Unie, richtte zich daarom op verkenning van de buurplaneten. En met redelijk succes, al bleef geen van hun 'landers' op Venus en Mars lang werken. De sonde Mars 3, hier te zien als model in een Moskous ruimtevaartmuseum, was op 2 december 1971 het eerste ruimtevaartuig dat een zachte landing maakte op de Rode Planeet. Mars 2 was eerder dat jaar nog te pletter geslagen. Mars 3 bleef 110 seconden werken, waarin hij alleen een geheel grijze foto terug naar Moskou stuurde. De sonde had ook een kleine rovertje op ski’s bij zich, maar of die nog in actie kwam is niet bekend. De bijbehorende Russische Mars 3 Orbiter draaide nog acht maanden om de planeet en zond tal van gegevens terug.
Foto Vadim Trochinsky (CC BY-NC-SA 2.0)
Waterijs ligt als een dunne rijp op de Marsbodem, meer dan veertig jaar geleden, op 18 mei 1979. De foto is gemaakt door de Amerikaanse Viking Lander 2, op zijn landingsplaats Utopia Planitia. Dat is een vlakte in een enorme inslagkrater halverwege het noordelijk halfrond. De Viking Lander was er actief tussen september 1976 en april 1980 en ontdekte onder meer dat deze ‘rijp’ ieder Marsjaar (23 aardse maanden) op dezelfde dag begon en ongeveer honderd dagen bleef liggen. Met zusterschip Viking 1 (actief tussen juli 1976 en november 1982) was de Viking 2 de eerste echt succesvolle Marslander. In 1971 en 1973 hadden de Russische Mars 3 en Mars 6 al wel een zachte landing gemaakt, maar die bleven daarna slechts enkele minuten werken.
Foto NASA / JPL
Hier heet het beroemde Amerikaanse Marswagentje Spirit nog MER-2 (of MER-A, volgens de ondoorgrondelijke logica van de NASA). De Mars Exploration Rover-2 staat hier klaar voor de lancering in juni 2003, maar wordt nog even opengemaakt om een softwarefout te herstellen. Vlak voor de lancering won een toen negenjarig geadopteerd meisje, Sofi Collis, de naamgevingswedstrijd voor de twee Marsrovers 1 en 2 (of B en A). Ze schreef: “Ik leefde in een weeshuis [in Siberië]. Het was donker en koud en eenzaam. ’s Nachts keek ik naar de sterrenhemel en voelde ik me beter. Ik droomde dat ik daar kon vliegen. In Amerika kan ik mijn dromen laten uitkomen. Dank u voor de ‘Spirit’ en de ‘Opportunity’.” Spirit bleef zes jaar actief op Mars, van januari 2004 tot maart 2010. Opportunity zelfs veertien jaar, van januari 2004 tot juni 2018.
Foto NASA / JPL / KSC
Mars is een planeet van uitersten. De Viking 2 landde in de jaren 70 in de grootste inslagkrater van het zonnestelsel, Utopia Planitia (diameter 3.300 km) en op deze foto is de grootste vulkaan van het zonnestelsel te zien: Olympus Mons, 22 kilometer hoog, gefotografeerd door de Mars Global Surveyor op 20 oktober 1997, vanaf een hoogte van ongeveer 250 kilometer. Bij de berg hangen waterwolken. De succesvolle NASA-sonde Mars Global Surveyor verbleef in een baan om Mars tussen september 1997 en november 2006 en maakte onder meer een topografische kaart van Mars.
Foto NASA / JPL / Malin Space Science Systems
Mars 5 juli 1997. Voor het eerst sinds de Vikinglanders in de jaren zeventig is er weer robotactiviteit op het planeetoppervlakte van de rode planeet. En nu zelfs met een wagentje: Sojourner, 65 bij 48 cm groot. Op deze foto, gemaakt door het landingsvaartuig Pathfinder op de tweede dag van de missie, is Sojourner zojuist de Marsbodem opgereden. De missie zou al als een succes gelden als de kar een week zou rondrijden, maar het werden 85 dagen. Op dit succes werden de volgende Amerikaanse Marsrovermissies gebaseerd, met de grotere Spirit en Opportunity (die landden in 2004) en de nog veel grotere Curiosity Rover, die landde in augustus 2012 en nog altijd actief is.
Foto NASA / JPL
De Marsrover Opportunity kijkt op deze foto terug op zijn landingsplek, op 22 december 2004. De schaduw van zijn karakteristieke ‘cameramast’ (Pancam Mast Assembly) is vooraan zichtbaar, Daarboven is de inslagplek te zien waar het hitteschild op 25 januari 2004 de Marsbodem trof, resten van het schild liggen erachter, net als links. Vlak voor de landing had Opportunity het hitteschild afgeworpen, om zelf in een bal van airbags een een stuiterende landing te maken – een succesvolle landingswijze die al was uitgeprobeerd met de lander Pathfinder en de rover Sojourner in 1997.
Foto NASA / JPL
Een terrein met smeltend koolzuurijs en een krater in de Marsbodem niet ver van de zuidpool, met laagstaande zon gefotografeerd door de Mars Reconnaissance Orbiter (MRO) van de NASA. De Orbiter begon in november 2006 met onderzoek van Mars. Hij cirkelde toen al bijna een half jaar om de planeet, maar moest eerst met ‘aerobraking’ in de bovenste lagen van de Mars-atmosfeer zijn hoge aankomstsnelheid kwijtraken. De MRO is nog altijd actief en beroemd om zijn indrukwekkende hogeresolutie-kleurenfoto’s van het Marsoppervlak, zoals deze.
Foto NASA / JPL-Caltech / Univ. of Arizona
Twee NASA-ingenieurs van het Jet Propulsion Lab (JPL), Matt Robinson en Wesley Kuykendall, poseren op 17 januari 2012 op het testgebied van het JPL, de Mars Yard. Om hen heen staan drie succesvolle typen Marsrovers. De kleine is een testeditie van Sojourner, die in 1997 landde. Daarachter staat een kopie van Spirit en Opportunity, die in 2004 landden. En de grote is een testversie van Curiosity, die op dat moment nog op weg is naar Mars.
Foto NASA / JPL-Caltech
Een triomf voor India: dit is de eerste foto door de Indiase Marsverkenner Mangalyaan, gemaakt op 28 september 2014. Al met de eerste poging was de ISRO, de Indiase NASA, in staat gebleken een succesvolle Marsmissie tot stand te brengen. De Amerikaanse Marsmissies kosten honderden miljoenen dollars, maar volgens India had het land maar 64 miljoen dollar aan het project besteed. Het toestel heeft onder andere onderzoek gedaan aan het methaangehalte van de Mars-atmosfeer. Hij is nog altijd actief en maakte onlangs nog een foto van de kleine Marsmaan Phobos. In 2024 wil India een tweede Mars Orbiter lanceren.
Foto ISRO
Een testritje van de nieuwe NASA-Marsrover Perseverance in het Jet Propulsion Lab in Californië. Perseverance moet eind juli gelanceerd worden en zal naar verwachting in februari 2021 op de planeet landen. Net als zijn voorganger Curiosity, die nog altijd actief is, is hij uitgerust met een plutoniumwarmte-centrale om elektriciteit op te wekken zodat hij niet afhankelijk is van zonnecellen.
Foto J. Krohn / NASA
Zo ziet het wielspoor van een Marsrover eruit, hier gefotografeerd door de rover Curiosity op 9 februari 2014 als hij terugkijkt naar de afgelegde weg. De route van de rovers wordt vooraf zorgvuldig gepland. Omdat communicatie heen en weer tussen Mars en de Aarde door de grote afstand makkelijk veertig minuten kan duren, moet de rover zelfstandig rijden, ingrijpen tijdens de rit is onmogelijk. Om problemen te voorkomen rijdt Curiosity dan ook niet sneller dan 140 meter per uur, en meestal langzamer. De twee wielsporen liggen ongeveer 2,7 meter uit elkaar. De rover zelf is ongeveer zo groot als een klein autootje en weegt (op aarde) 900 kilo.
Foto NASA / JPL-Caltech / MSSS
Een test van de landing door de Chinese Marslander Tianwen ('Vragen aan de hemel') op 14 november 2019 in een ruimtevaartcentrum in Huailai in de Chinese provincie Hebei. Volgende week zal het toestel worden gelanceerd. Het hele pakket bestaat uit een satelliet die om Mars zal blijven cirkelen en de lander die ook een rover zal loslaten op het oppervlak. Het project is onder meer een voorbereiding voor een missie van na 2030 om een lander weer te laten terugkeren naar aarde, met grondmonsters aan boord.
Foto Andy Wong / AP Photo
Een kloof op Mars, in het gebied Chandor Chasma. De foto door de Mars Global Surveyor uit 2000 was zo hoog van resolutie dat de wetenschappers op aarde voor het eerst konden zien hoe gelaagd de wanden zijn. Op aarde zou dat onmiddellijk worden geïnterpreteerd als afzettingen van sedimenten door stromend water, en ook voor Mars wordt die interpretatie nu aangehangen. In het begin van zijn bestaan, miljarden jaren geleden, bestond er waarschijnlijk vloeibaar water op Mars, zo blijkt uit onderzoek door de verschillende Marsrovers.
Foto NASA / JPL / MSSS
De testopstelling voor de landing door de Chinese Marslander Tianwen op 14 november 2019 in een ruimtevaartcentrum in Huailai in de Chinese provincie Hebei.
Foto Wan Ke / China National Space Administration / AFP
Ingenieurs aan het werk aan de eerste Arabische Marssatelliet in het Mohammed Bin Rashid Space Centre (MBRSC) in Dubai, eerder deze maand. De lancering staat gepland voor half juli. De satelliet heet Al Amal: 'hoop', omdat het project een boodschap van optimisme wil zijn naar de Arabische jeugd, zo verklaarde de heersend leider van Dubai, sheik Mohammed bin Rashid Al Maktoum, naar wie ook het ruimtevaartcentrum is genoemd: ‘want niets is onmogelijk en wij kunnen concurreren met de grootste naties in de race naar meer kennis’. ‘Hoop’ zal vooral de atmosfeer van Mars gaan bestuderen.
Foto HO / Mohammed Bin Rashid Space Centre /AFP
De eerste Marssonde van de Verenigde Arabische Emiraten is zondag om 23.58 Nederlandse tijd vanaf de Japanse ruimtebasis Tanegashima gelanceerd. De satelliet al-Amal (De Hoop) gaat twee jaar lang het weer op Mars in kaart brengen. Het wordt de eerste Arabische missie naar een andere planeet. Ook andere landen hebben op korte termijn een reis naar de planeet Mars gepland. Volgende week, op 23 juli, staat de Chinese Tianwen-1, en op 30 juli de Amerikaanse Mars-2020 gepland om te vertrekken. De aankomsttijden voor alledrie de vluchten is februari 2021.
Foto EPA