Analyse

Populisten tonen zich slappe vaders bij aanpak corona

Pandemie Populistische leiders blijken weinig effectief in virusbestrijding. Vraag is nu of ze daar ook op afgerekend zullen worden.

Publiek bij drive-in-concert in Californië, vorig weekend. Deze week ging de staat weer grotendeels in lockdown.
Publiek bij drive-in-concert in Californië, vorig weekend. Deze week ging de staat weer grotendeels in lockdown. Foto Valerie Macon / AFP

Zijn de Verenigde Staten deze coronacrisis gezakt voor de marshmallow-test? In dit beroemde psychologische experiment van de Stanford Universiteit worden vijfjarige kinderen voor een dilemma gesteld. Ze mogen hun spekje meteen opeten, maar als ze een kwartier wachten, krijgen ze er nog eentje. Kinderen die de laatste optie kozen, bouwden later een succesvoller leven op, stelden de wetenschappers. Later onderzoek ondergroef die conclusie enigszins, maar elke vader of moeder zal beamen: uitstel van directe behoeftebevrediging levert een leuker kind op.

Econoom Paul Krugman vergeleek epidemiebestrijding vorige maand in The New York Times met de marshmallow-proef. Een samenleving moet afzien (afstand houden, thuisblijven) en moeite doen (test- en traceercapaciteit opbouwen) alvorens beloond te worden. Krugman: „Maar je moet strikt zijn en geduldig, niet toegeven aan de verleiding terug te keren naar het normale leven terwijl het virus nog wijdverspreid is. Amerika is gezakt voor die test.”

Op papier zijn de VS het rijkste land ter wereld, maar in corona-ranglijstjes figureert het tussen veel armere landen. Terwijl andere westerse landen (van buurland Canada tot Nieuw-Zeeland en continentaal Europa) het virus al weken onder controle houden, gaan in 41 van de vijftig Amerikaanse staten besmettingscurves omhoog. Uitzondering is New York en omgeving. Daar maakten ze dit voorjaar al pijnlijk kennis met het virus.

De rest van het land heeft van dat trauma weinig opgestoken. In mei begonnen gouverneurs blijf-thuis-verordeningen te versoepelen en de economie te heropenen, ook in tientallen staten waar het virus nog niet bedwongen was. Dr. Anthony Fauci, dé infectieziekte-expert van het land, waarschuwde er half mei expliciet tegen. „We lopen een reëel risico op een uitbraak die niet meer te beheersen valt. Het zou niet alleen leiden tot lijden en sterfgevallen die te vermijden zijn, maar ook het economische herstel vertragen.”

Vals dilemma

Dat laatste zien de VS nu gebeuren. In onder meer Californië, Texas en Florida moesten horeca en winkels deze week weer (deels) dicht. De werkloosheid stijgt. Het toont dat er geen keuze is tussen óf volksgezondheid óf economie, maar dat ze elkaar aanvullen. Hoe beter de virusaanpak, hoe sneller de economie weer kan draaien. „Laat de volksgezondheid ons helpen de economie te heropenen, in plaats van de twee tegenover elkaar te zetten”, herhaalde Fauci begin juli.

Waarom kunnen de VS dit niet opbrengen? Ligt het aan de volksaard van de Amerikanen, natie van directe behoeftebevrediging met haar voorliefde voor instant-voedsel, drive-throughs en recht op de pursuit of happiness? Een diep gepolariseerd land ook, dat zelfs het mondkapje onderdeel maakt van zijn cultuuroorlog.

Krugman: „Het is makkelijk hier Donald Trump de schuld van te geven, een groot kind dat die eerste marshmallow meteen zou opschrokken en daarna die van andere kinderen zou proberen te stelen. Maar Amerika’s ongeduld en gebrek aan bereidheid om dit gevaar, dat niet met de dreiging van geweld kan worden verslagen, te bestrijden, gaat veel dieper dan één man.”

Toch speelt overheidsbeleid wel een rol. De aanpak zwalkt in meer landen met populistische leiders: Brazilië, Mexico, het Verenigd Koninkrijk, Rusland. Zijn de ‘sterke mannen’ in deze landen eigenlijk slappe vaders die niet streng durven zijn?

„Populisten willen niet impopulair zijn”, analyseerde commentator Gideon Rachman recentelijk in de Financial Times. „Daarom zijn ze ook zo slecht gebleken in het aanpakken van de coronacrisis, een crisis die niets dan grimmig nieuws oplevert – dood, economische verwoesting en de inperking van vrijheden.”

Lees ook: Corona dwingt populistische leiders hun instincten te onderdrukken

Rachman ziet grote overeenkomsten tussen Trump en diens tropische kloon, de Braziliaanse president Jair Bolsonaro. Beider landen zijn samen verantwoordelijk voor de helft van het wereldwijde aantal nieuwe coronagevallen, becijferde WHO-baas Tedros maandag – zonder hen bij naam te noemen. De twee rechts-populisten hebben het virus ontkend, gebagatelliseerd en proberen weg te wensen; ze hebben een malariamedicijn omarmd als wondermiddel, mondkapjes geridiculiseerd, gescholden op strenge gouverneurs. Alles om de werkelijkheid niet onder ogen te zien.

De president van Mexico raadde aanvankelijk bidprentjes en amuletten aan tegen het virus

Ook andere populisten traden of treden het virus wankelmoedig tegemoet. Had premier Johnson in maart minder gedraald met een lockdown (die vond hij niet passen bij een vrij land als het VK), had dat de helft van de doden gescheeld, aldus vooraanstaand epidemioloog Neil Ferguson. President Poetin schortte de Russische lockdown vorige maand op omdat hij een WOII-parade en een grondwetreferendum belangrijker vond. De Mexicaanse president López Obrador raadde eerst bidprentjes en amuletten aan tegen het virus.

Deze leiders proberen ook de cijfers laag te houden. Mexico test weinig en telt doden zeer traag. De werkelijke sterfte moet er veel hoger liggen, maar de regering ziet het nut van betere statistieken niet in. In Rusland zet de regering artsen onder druk coronadoden niet als zodanig te registreren. En Bolsonaro verschoof bekendmaking van het dagelijkse dodental tot na de avondbulletins.

Lees ook: Geeft de wereld de strijd tegen corona al op?

Cynische somberaars

In de VS opende de regering-Trump deze week de aanval op Fauci. Ook droeg ze ziekenhuizen op coronacijfers niet langer aan gezondheidsdienst CDC door te geven, maar direct aan het ministerie van Volksgezondheid. Trump is kritisch over testen: dat levert slechte beeldvorming op.

Feiten komen zo onder politieke invloed te staan. Terwijl andere landen het virus onder controle kregen door op basis van data de best beschikbare wetenschap te volgen, kiezen de populisten een struisvogelkoers. Kunnen ze dat overleven?

In het denken over het postcovidium zijn er grofweg twee scholen. De idealistische optimisten hopen dat de wereld lessen trekt uit de pandemie en er beter uitkomt. De cynische somberaars denken dat corona bestaande trends zal versterken of versnellen.

Die eerste school zal erop wijzen dat Trump in november op moet voor herverkiezing en dat peilingen nu wijzen op een fikse nederlaag. Dat Bolsonaro kampt met een sluimerende afzettingsprocedure en corruptieschandalen. Dat ook de waarderingscijfers van Johnson, López Obrador en Poetin inzakken. Zij zijn nu het establishment waartegen ze zich altijd hebben afgezet – en worden afgerekend op hun corona-aanpak.

De pessimisten zullen juist voorspellen dat corona de nationaal-populistische golf niet breekt, maar zal doen aanzwellen. Deze leiders wonnen de macht door in te spelen op onvrede over globalisering, immigratie, corruptie, ‘de elite’. De epidemie en coronarecessie kunnen ook tot meer woede, xenofobie en eenzaamheid leiden. Populisten stellen hier nationale of culturele trots tegenover en verleidden kiezers zo al te stemmen tegen hun eigen economisch belang in. Waarom dan ook niet tegen hun eigen gezondheid in?

De populisten zullen duidelijk het virus niet verslaan, afwachten blijft of het virus met hen zal afrekenen.