De grote ontslagrondes door de coronacrisis komen nu pas

Arbeidsmarkt De coronacrisis leidt tot opvallende bewegingen op de arbeidsmarkt. Het aantal werklozen én het aantal mensen dat werk vond, groeiden in juni sneller dan ooit.

Het aantal werklozen steeg in juni met 74.000.
Het aantal werklozen steeg in juni met 74.000. Foto Manon Bruininga/Hollandse Hoogte

Zelden laten de arbeidsmarktcijfers zó’n dubbel beeld zien als afgelopen maand.

In juni registreerde het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) de grootste maandelijkse stijging van de werkloosheid sinds de start van de metingen in 2003. Het aantal werklozen steeg met 74.000 naar 404.000 mensen, meldde het CBS donderdag.

Tegelijk steeg het aantal mensen dat weer werk vond óók harder dan ooit. 45.000 mensen vonden in juni een baan.

Het laat zien hoe atypisch de coronacrisis is.

Lees ook: De coronacrisis is een ‘onvoorstelbare gamechanger’ voor de arbeidsmarkt

Toch zijn de cijfers goed te verklaren. Veel mensen die al eerder dit jaar hun baan zijn kwijtgeraakt, kwamen pas vorige maand in de werkloosheidscijfers van het CBS terecht. Dat komt doordat niet alle mensen zonder baan een ‘werkloze’ worden genoemd.

De definitie van ‘werkloosheid’ is strikt, legt CBS-hoofdeconoom Peter Hein van Mulligen uit. „Als mensen zeggen dat ze geen betaald werk hebben, vragen we: ben je op zoek naar iets nieuws? En kun je snel beginnen?” Alleen wie beide vragen met ‘ja’ beantwoordt, geldt als werkloos.

Veel mensen die sinds maart hun baan verloren, gingen niet meteen op zoek naar een nieuwe baan, dus telden zij niet mee als werkloze. Zij verdwenen uit de beroepsbevolking.

Jongeren en flexwerkers

Vooral in april verloren bijzonder veel mensen hun baan, met name jonge flexwerkers in de detailhandel, cultuur en horeca. Het totale aantal mensen met werk daalde in april met 160.000. „Maar toen zagen we nog geen vergelijkbare stijging van de werkloosheid”, zegt Van Mulligen. Het aantal werklozen nam ‘slechts’ toe met 41.000.

„Mensen die hun baan hadden verloren of net gediplomeerd waren, dachten: ik ga nu niet solliciteren, want ik kan niet eens met het openbaar vervoer”, zegt Rob Witjes, hoofd arbeidsmarktinformatie van uitkeringsinstantie UWV.

In juni werden veel overheidsmaatregelen versoepeld. Zo mocht op 1 juni de horeca weer open. Witjes: „De groep die eerst zei: ik zoek niet of ben niet beschikbaar, zag weer kansen op werk.” In juni keerden zij terug in de beroepsbevolking: als werkende of werkloze. Zo kon het aantal werkenden én werklozen in recordtempo stijgen.

Toch raakten ook vorige maand weer enkele tienduizenden mensen hun baan kwijt. Het UWV verstrekte die maand 33.000 nieuwe werkloosheidsuitkeringen. Dat waren er anderhalf keer zoveel als vorig jaar juni.

Meer mogelijkheid tot ontslag

Vakbonden waren bang voor een ontslaggolf in juni, door het schrappen van de ‘ontslagboete’. Werkgevers die een loonsubsidie kregen – de NOW-regeling – mochten in maart, april en mei geen mensen ontslaan om bedrijfseconomische redenen. Wie dat toch deed, moest zijn subsidie voor die werknemers terugbetalen, plus een boete van 50 procent.

In de tweede ronde van de loonsteun, vanaf juni, zou die boete geschrapt worden. Uiteindelijk kwam het kabinet de vakbonden een beetje tegemoet. Werkgevers krijgen alleen nog een boete als zij meer dan twintig mensen ontslaan én daarover geen afspraken hebben gemaakt met werknemersorganisaties.

Voor veruit de meeste werkgevers betekent dat een flinke versoepeling. 90 procent van de NOW-ontvangers heeft minder dan 25 werknemers.

Lees ook dit interview met Han Busker (FNV) en Hans de Boer (VNO-NCW): ‘Wij begrijpen elkaar: ook als we er niet uitkomen’

Nu blijkt dat die verruimde ontslagmogelijkheid nog niet op grote schaal gebruikt is. Het UWV kreeg de eerste weken van juni wel meer ontslagaanvragen binnen, zegt Witjes, „maar dat was zeker geen explosie aan aanvragen”.

Bedrijven gebruiken hun tijd vooral om na te denken over hun toekomst, ziet Witjes. Ze hebben nog tot 31 augustus de tijd om te bepalen of ze de tweede ronde loonsteun willen aanvragen – die loopt van juni tot en met september. Witjes: „Werkgevers maken de balans op. Heb ik het gered op de korte termijn? En wat doe ik op lange termijn? Moet ik krimpen?”

Zelfs als krimp de conclusie is, moeten werkgevers soms nog even wachten met het wegsturen van mensen, bijvoorbeeld omdat hun tijdelijke contract pas over een paar maanden afloopt. „De uitzend- en oproepkrachten zijn vaak al weg”, zegt Witjes.

Het aantal aanvragen voor de tweede ronde loonsteun blijft nog ver achter bij de eerste ronde. In de eerste week – aanmelden kon vanaf begin vorig week – kreeg het UWV bijna 21.000 aanvragen binnen. In de eerste week van april meldden zich voor de eerste ronde zo’n 80.000 werkgevers – bijna vier keer zoveel.

Dat komt waarschijnlijk vooral doordat de situatie nu minder acuut is. „Toen deden bedrijven meteen een aanvraag”, zegt Witjes, „want het water stond ze aan de lippen”. Nu nemen bedrijven meer tijd om na te denken en berekeningen te maken.

Moeilijke afweging

Pas de afgelopen twee weken zijn er veel berichten over grote ontslagrondes. Zo meldde restaurantketen La Place maandag dat het een kwart van de ongeveer honderd filialen gaat sluiten. Het Franse cateringbedrijf Sodexo schrapt minstens 800 van de 3.000 banen in Nederland. Bij concertorganisator Mojo Concerts verdwijnen 43 van de 130 banen.

Zo’n beslissing wordt niet lichtzinnig genomen. Vóór de crisis was het in de meeste sectoren bijzonder moeilijk om geschikt personeel te vinden – de arbeidsmarkt was krap. Dat zal na deze crisis waarschijnlijk niet anders zijn: door de aanhoudende vergrijzing gaan veel ouderen met pensioen, en daar komen relatief weinig jongeren voor in de plaats.

Witjes: „Werkgevers zullen moeten beslissen of ze afscheid gaan nemen van mensen die ze met veel moeite hebben binnengehaald. Een moeilijke afweging.”